Trong hệ sinh thái nước ngọt tại Việt Nam, cá mè là cái tên không hề xa lạ. Với thân dẹp, vảy mỏng màu bạc lấp lánh cùng chiếc đầu thuôn nhọn, chúng xuất hiện phổ biến từ các con sông lớn, kênh rạch cho đến các ao hồ, đầm lầy.
Nhiều người thường ngần ngại khi chọn mua cá mè bởi mùi tanh nồng, nhất là ở phần mỡ bụng. Nhưng ít ai biết rằng, chính tập tính sinh hoạt đặc biệt đã tạo nên bản chất thuần khiết của loài cá này. Cá mè sống chủ yếu ở tầng nước giữa và tầng trên, chỉ ăn các loại thực vật phù du. Nhờ đó, chúng được xem như những "chiếc máy lọc nước sinh học" tự nhiên, góp phần làm sạch và cân bằng hệ sinh thái ao hồ.
Cũng chính nhờ chế độ ăn "chay" hoàn toàn từ tảo và phù du, thịt cá mè khi chế biến đúng cách lại mang một vị ngọt thanh đậm đà rất riêng, mềm ngậy đến mức người dân dân gian xưa thường ví "thịt ngọt như nêm mì chính".
Cá mè, một loài cá mà nhiều người e ngại vì mùi tanh đặc trưng, giờ đây thành một trong những đặc sản được săn đón tại Việt Nam.
Nhiều người vẫn mặc định rằng muốn bổ sung DHA và Omega-3 thì bắt buộc phải tìm đến các loại cá biển đắt đỏ như cá hồi, cá thu hay cá trích. Tuy nhiên, các góc nhìn khoa học hiện đại đang dần thay đổi quan niệm này.
Một nghiên cứu được đăng tải trên tạp chí y khoa Nutrients của các chuyên gia thuộc Đại học Ghent (Bỉ) khi phân tích hơn 30 loài cá nước ngọt đã đưa ra kết luận bất ngờ: hàm lượng DHA trong lớp mỡ của cá mè tương đương với nhiều loài cá biển cỡ trung. Bờ mỡ bụng tuy có mùi nồng – nguồn cội của sự e ngại lại chính là "kho báu" tích tụ hai loại axit béo thiết yếu là EPA và DHA, giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch, phát triển não bộ và giảm viêm hiệu quả.
Bên cạnh đó, theo dữ liệu từ Viện Dinh dưỡng Quốc gia, thịt cá mè rất giàu đạm (15,4g/100g) nhưng lại cực kỳ dễ hấp thu, không gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa hay lo ngại béo phì. Sự hiện diện của Selen và Vitamin D trong thịt cá còn giúp tăng cường hệ miễn dịch, thúc đẩy quá trình hấp thụ canxi để bảo vệ xương khớp cho cả trẻ em lẫn người lớn tuổi.
Vị thuốc quý trong Đông y: Bổ tỳ vị, sáng mắt, giảm ho suyễn
Không dừng lại ở một món ăn giàu dinh dưỡng, trong Y học cổ truyền, cá mè (còn gọi là Liên ngư hay Bạch cước liên) từ lâu đã được coi là một vị thuốc dưỡng sinh thần hiệu.
Lương y Đa khoa Bùi Đắc Sáng (Hội Đông y Việt Nam) chia sẻ, cá mè có vị ngọt, tính ấm, không độc. Thịt cá có tác dụng bổ não tủy, nhuận phế, ích tỳ vị, điều hòa ngũ tạng, giúp chống hư huyết mạch và làm sáng mắt. Đặc biệt, đây là món ăn bài thuốc rất thích hợp cho người cao tuổi hay bị đau đầu, suy giảm trí nhớ, ho đờm hoặc hen suyễn.
Một số món ăn bài thuốc từ cá mè:
Canh cá mè khởi tử: Cá mè nấu cùng khởi tử, giá đỗ, gừng tươi – Bổ dưỡng cho người suy nhược, mệt mỏi, ăn uống kém.
Canh cá mè gừng tươi: Giúp ấm tỳ vị, giảm đau bụng đầy hơi, sợ lạnh.
Đầu cá mè hầm thiên ma: Liệu pháp thiên nhiên hỗ trợ điều trị chứng đau đầu, hoa mắt, chóng mặt.
Canh cá mè hạt mướp, nghệ vàng: Món ăn bổ huyết, lợi sữa cho phụ nữ sau sinh.
Tinh hoa ẩm thực - Món gỏi cá mè trứ danh ven dòng sông Cầu
Chính vì cá mè có độ ngọt mọng nhưng lại lắm xương dăm và tanh, những người thợ nấu ăn sành sỏi đã sáng tạo ra món Gỏi cá mè – một đỉnh cao của ẩm thực dân gian vùng ven sông Cầu, sông Thương (Bắc Ninh).
Để làm nên đĩa gỏi cá đạt chuẩn, người làm gỏi phải chọn những con cá mè khỏe mạnh, nặng từ 3 - 5 kg. Công đoạn chế biến đòi hỏi sự tỉ mỉ đến từng chi tiết: cá tuyệt đối không được dính nước lạnh sau khi mổ mà phải dùng giấy bản mềm để thấm khô từng chút một. Phần thịt lưng nạc nhất được lọc ra, thái lát thật mỏng rồi đem khử tanh bằng rượu trắng và gừng tươi.
Thịt cá sau đó được bóp cùng lớp thính vàng thơm phức làm từ nếp rang, đỗ xanh và đậu tương. Điểm nhấn tạo nên "linh hồn" của món ăn chính là phần hạt (nước chấm) được ninh kỹ từ đầu cá băm nhỏ kết hợp với riềng, tương, mẻ đến khi quánh đặc như bánh đúc.
Khi thưởng thức, cuộn miếng thịt cá thơm mùi thính cùng 15 loại lá rừng, quyện chặt vị béo ngậy của nước chấm hạt đặc sánh, vị tanh hoàn toàn biến mất, chỉ còn lại sự hòa quyện bùng nổ của hương vị: ngọt, bùi, chua, cay, chát.
Gỏi cá mè – một đỉnh cao của ẩm thực dân gian vùng ven sông Cầu, sông Thương (Bắc Ninh).
Lựa chọn thông thái cho bữa ăn gia đình
Xét về mặt kinh tế, trong khi các loại cá biển nhập khẩu có giá tới hàng trăm, thậm chí hàng triệu đồng mỗi kilôgam, thì cá mè lại có mức giá vô cùng bình dân. Đây rõ ràng là một lựa chọn "ngon - bổ - rẻ" cho thực đơn hàng ngày của mọi gia đình.
Để thưởng thức cá mè trọn vẹn dưỡng chất mà không bị ảnh hưởng bởi mùi tanh, các chuyên gia dinh dưỡng cho biết: Bóc sạch lớp màng đen trong bụng cá, cắt bỏ phần mang và ngâm rửa cá qua nước gừng, rượu trắng hoặc nước vo gạo.
Ưu tiên các phương pháp nấu nhẹ nhiệt như hấp, kho thoảng riềng sả, hoặc nấu canh chua. Tránh chiên rán ở nhiệt độ quá cao vì có thể làm biến tính lớp axit béo Omega-3 quý giá.
Bỏ qua những định kiến ban đầu về mùi vị, cá mè hoàn toàn xứng đáng có một vị trí trân trọng hơn trên mâm cơm người Việt – nơi nét đẹp ẩm thực dân gian giao hòa cùng những giá trị sức khỏe hiện đại.
