"Ép" tôm biển nuôi nước ngọt: Giấc mơ "bạc tỷ" hay cái bẫy trắng tay?

Nhìn vào những khoản lãi hàng trăm triệu đồng từ các ao nuôi tôm thẻ chân trắng trúng vụ, không ít người ngỡ rằng đây là "mỏ vàng" mới giúp người dân đổi đời. Thế nhưng, ẩn sau lớp vỏ hoàng kim lấp lánh ấy lại là hàng loạt lòng ao bị bỏ hoang, cùng những khoản nợ lớn lặng lẽ nằm lại dưới đáy bùn. Liệu việc cưỡng ép một loài thủy sản vốn sống trong môi trường nước mặn về "an cư" nơi đồng ngọt là bước đột phá kỹ thuật hay chỉ là ván bài may rủi đầy cay đắng?

Mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng nước ngọt tại Hải Phòng.

Từ những con số "mê hoặc"

Ông Vũ Phúc Ngọc ở xã Trần Phú (Hải Phòng) hiện có 8 sào ao nuôi tôm thẻ chân trắng. Trước đây, gia đình ông chủ yếu nuôi cá nhưng hiệu quả kinh tế không cao. Năm 2019, ông quyết định chuyển 8 sào ao cá kinh doanh kém hiệu quả sang nuôi tôm thẻ chân trắng nước ngọt đã mang về kết quả ngoài mong đợi. Đều đặn mỗi năm 3 vụ, thả tới 15 vạn con giống, gia đình ông thu hoạch khoảng 3 tấn tôm, đút túi gọn gàng 300 triệu đồng tiền lãi.

Tương tự, tại xã Cẩm Giang, gia đình ông Nguyễn Văn Vịnh chỉ với gần 1.000 m² ao cải tạo lại, những đợt thu tỉa đầu tiên đã đủ sức hoàn vốn con giống. Cũng tại đây, ông Vũ Tiến Phương chỉ mất chừng 3 tháng ăn ngủ cùng 3.000 m² ao tôm để thu về khoản lợi nhuận hơn 50 triệu đồng. Tuy nhiên, theo ông Phương, nuôi tôm đòi hỏi người nuôi phải theo dõi sát thời tiết, chất lượng nước và sức ăn của tôm. Không phải hộ nào đầu tư cũng có thu hoạch, thậm chí có hộ mất trắng.

Hải Phòng hiện có khoảng 1.000 ha nuôi tôm thẻ chân trắng trong vùng nước ngọt, phân bố nhỏ lẻ tại một số địa bàn như Cẩm Giang, Thanh Miện, Tứ Kỳ, Gia Lộc, Trần Phú…. Giá tôm thương phẩm dao động từ 300.000 - 350.000 đồng/kg. Tuy nhiên, ở một số ao nuôi, tỷ lệ hao hụt có thể lên tới 40%, thậm chí cao hơn, cho thấy nguy cơ thua lỗ không nhỏ. Tuy nhiên, ở một số ao nuôi, tỷ lệ hao hụt có thể lên tới 40%, thậm chí cao hơn, cho thấy nguy cơ thua lỗ không nhỏ.

Một hồ nuôi tôm thẻ chân trắng trong nước ngọt ở thôn Nam Sơn (xã Thạch Hà) đang ngưng hoạt động.

Đến những lòng ao "nguội lạnh"

Tại Hà Tĩnh, cách đây 3 năm, ông Nguyễn Văn Quân ở thôn Ích Hậu, xã Đông Kinh quyết định từ bỏ mô hình trồng lúa kết hợp nuôi vịt đẻ và các loại cá mè, chép, rô phi đơn tính ven bờ sông Nghèn để chuyển 3 ha đất mặt nước sang nuôi tôm thẻ chân trắng. Trước khi chuyển sang nuôi loài thuộc môi trường nước mặn lợ này, ông Quân đã đầu tư gần 300 triệu đồng để cải tạo ao hồ, bón vôi khử phèn, kéo điện phục vụ sản xuất, mua quạt tạo oxy... Dù rất quyết tâm, chăm chỉ, song đến nay mô hình của ông Quân đã thất bại.

"Bình quân mỗi năm tôi xuống 2 vụ, nhưng thả 6 vụ thì chỉ 2 vụ có lãi, 4 vụ còn lại thua lỗ nặng nề. Lỗ nhẹ thì 20 triệu, lỗ nặng lên tới 70 triệu đồng/vụ, chưa tính công cán bỏ ra. Đến vụ xuân hè năm nay, tôi đành bất lực tháo quạt, đắp chiếu mô hình để quay về nuôi vịt và cá nước ngọt truyền thống."

"Bình quân mỗi năm tôi xuống 2 vụ, nhưng thả 6 vụ thì chỉ 2 vụ có lãi, 4 vụ còn lại thua lỗ nặng nề. Lỗ nhẹ thì 20 triệu, lỗ nặng lên tới 70 triệu đồng/vụ, chưa tính công cán bỏ ra. Đến vụ xuân hè năm nay, tôi đành bất lực tháo quạt, đắp chiếu mô hình để quay về nuôi vịt và cá nước ngọt truyền thống." - Ông Nguyễn Văn Quân ngậm ngùi chia sẻ.

Cách hồ nuôi của ông Quân không xa, anh Phạm Tú – người đầu tiên đặt nền móng "thuần hóa" tôm thẻ nước ngọt tại vùng này cũng đành ngậm ngùi "treo ao" sau 4 năm vật lộn với những khoản lỗ nối tiếp. Giờ đây, khu ao nuôi hiện đại ngày nào đành phải chuyển sang làm dịch vụ câu cá và nuôi ếch để gỡ gạc từng đồng.

Nhiều hộ dân nuôi tôm thẻ chân trắng trong môi trường nước ngọt cũng rơi vào cảnh thất bại như anh Phan Tâm (Hồng Lộc), anh Nguyễn Bảo Ninh (Thạch Hà), anh Nguyễn Văn Tú (Mai Phụ)... Ngay cả mô hình được coi là lớn nhất vùng của anh Trần Phi Châu (xã Mai Phụ) với quy mô ban đầu 4 ha, nay cũng phải ngậm ngùi thu hẹp một nửa diện tích, duy trì thoi hóp 1 vụ/năm trong sự bấp bấp khôn lường.

Vì sao trúng vài vụ đầu rồi... "mất hút"?

Nhiều người sẽ không khỏi thắc mắc: Vì sao có những hộ nuôi vài vụ đầu thắng lợi, nhưng càng về sau càng nuôi lại càng thua lỗ?

Dưới góc nhìn chuyên môn của một kỹ sư thủy sản có 18 năm kinh nghiệm nuôi tôm thẻ chân trắng, anh Nguyễn Kiều Hưng (xã Thạch Hà) cho biết câu trả lời nằm ở khái niệm "ký ức thổ nhưỡng". Trước khi công trình bara Đò Điệm đi vào vận hành để ngăn mặn giữ ngọt, những vùng đất như Thạch Hà, Đông Kinh hay Mai Phụ vốn là vùng tích tụ muối lâu đời qua hàng thế kỷ. Trong nền đất đáy ao vẫn còn tồn dư một lượng khoáng và muối tự nhiên đáng kể. Những lứa tôm thả trong vài vụ đầu tiên đã "vắt kiệt" lượng tài nguyên ngầm quý giá này để sinh trưởng khỏe mạnh.

Tuy nhiên, qua thời gian rửa trôi của mưa lũ và các vụ nuôi, nguồn muối và khoáng tồn dư dưới đáy ao bị vắt kiệt hoàn toàn. Ao nuôi trở lại bản chất nước ngọt thuần túy. Lúc này, con tôm bị thiếu hụt vi chất nghiêm trọng, suy giảm miễn dịch, tôm chậm lớn, tỷ lệ hao hụt lên tới 50 - 60% và bùng phát dịch bệnh là điều đã được báo trước từ mặt lý thuyết sinh học.

Về mặt sinh học tự nhiên, tôm thẻ chân trắng sinh trưởng và phát triển lý tưởng nhất ở độ mặn dao động từ 5 - 20‰. Khi cưỡng ép nó sống trong môi trường nước ngọt hoàn toàn, người nuôi chẳng khác nào đang đánh đu với tự nhiên.

Để "thuần hóa" con tôm, quy trình đòi hỏi sự tỉ mỉ. Con giống mua từ các trại uy tín phải trải qua quá trình hạ độ mặn cực kỳ khắt khe, kéo dài nhiều ngày để tôm không bị sốc cơ học. Nhưng gian nan lớn nhất không nằm ở khâu con giống, mà nằm ở bản chất của nguồn nước.

Nước ngọt tự nhiên thiếu trầm trọng các ion khoáng thiết yếu như Canxi, Magie, Kali và Natri. Con tôm khi lớn lên cần lột xác liên tục, nhưng nếu thiếu những vi chất này, chúng không thể tạo được lớp vỏ cứng chắc, dễ bị mềm vỏ và chết rải rác. Người nuôi buộc phải biến lòng ao thành một "phòng thí nghiệm" thu nhỏ, liên tục đong đo độ pH, độ kiềm, lượng oxy hòa tan và tốn đống tiền xả khoáng nhân tạo xuống ao. Chỉ cần một nhịp lơ đà, thức ăn dư thừa tích tụ làm bẩn đáy ao, tôm sẽ lập tức đổ bệnh và chết hàng loạt chỉ sau một đêm.

Chất lượng nguồn nước, vệ sinh ao hồ không đảm bảo cũng là nguyên nhân dẫn đến nuôi tôm thẻ chân trắng trong môi trường nước ngọt thất bại.

Lời khuyến cáo từ cơ quan quản lý và tầm nhìn bền vững

Đứng trước làn sóng nuôi tôm tự phát tiềm ẩn nhiều rủi ro, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn khuyến cáo người dân không phát triển mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng trong môi trường nước ngọt.

Việc nuôi tự phát không chỉ đẩy nông dân vào cảnh trắng tay mà còn để lại những hệ lụy môi trường nghiêm trọng. Lượng chất thải sinh hoạt, thức ăn dư thừa tích tụ dưới đáy ao không được xử lý đúng cách sẽ thẩm thấu, làm ô nhiễm mạch nước ngầm và hệ thống sông ngòi xung quanh, làm phá vỡ tính bền vững của hệ sinh thái nông nghiệp địa phương.

Đưa một loài thủy sản mặn lợ về làm giàu trên đất ngọt là một khát vọng chính đáng của người nông dân trên con đường tìm kiếm sinh kế. Nhưng khát vọng ấy phải được xây dựng trên nền tảng khoa học kiên cố, chứ không thể dựa vào sự may rủi của thời tiết hay chút "lộc trời" từ nguồn đất cũ.

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi là con đường bắt buộc để nâng cao giá trị gia tăng, nhưng hợp quy hoạch và thuận tự nhiên mới là chìa khóa vàng để người nông dân giữ được đất, giữ được ao và bảo vệ đồng vốn tích góp cả đời. Chớ vì một vài vụ trúng đậm ban đầu mà vội vàng lao vào "cơn sốt trắng", để rồi nhận về những mùa treo ao đắng ngắt.