Trong chuỗi cung ứng thực phẩm sạch, mọi nỗ lực kiểm soát dịch bệnh tại trang trại hay siết chặt quy trình kiểm dịch ở lò mổ hoàn toàn có thể trở nên vô nghĩa nếu mắt xích cuối cùng là khâu bày bán tại chợ bị buông lỏng. Thực trạng nhiều tiểu thương dùng bìa carton cũ để lót thịt tươi và sử dụng khăn lau lặp đi lặp lại đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ nhiễm bẩn, nhiễm chéo thực phẩm ngay trước khi đến tay người tiêu dùng.

Thịt, nội tạng bày trên bìa carton tiềm ẩn nguy cơ nhiễm chéo.
Từ lâu, tại không ít chợ dân sinh và điểm bán tự phát ven đường, hình ảnh những miếng thịt lợn, thịt bò hay gia cầm được bày trực tiếp trên những tấm bìa carton đã qua sử dụng trở nên quá đỗi quen thuộc. Để tạo cảm giác miếng thịt khô ráo và sạp hàng trông tươm tất, người bán thường xuyên dùng một chiếc khăn vải để thấm nước rỉ, lau bề mặt thịt hết lượt này đến lượt khác. Dưới góc nhìn cảm quan, cách làm này có vẻ sạch sẽ và tiện lợi, song dưới lăng kính khoa học về vệ sinh an toàn thực phẩm, đây lại là một "lỗ hổng" nghiêm trọng đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Thực tế cho thấy, nguồn thịt đưa ra thị trường hiện nay phần lớn đều xuất phát từ các trang trại chăn nuôi theo hướng an toàn sinh học, đã trải qua quy trình kiểm dịch thú y và kiểm soát giết mổ tập trung. Tuy nhiên, "tấm giấy thông hành" an toàn ở đầu nguồn không thể bảo chứng cho chất lượng miếng thịt nếu khâu vận chuyển, bảo quản và bày bán không tuân thủ các tiêu chuẩn vệ sinh. Đặc biệt, tại các điểm bán kéo dài từ sáng sớm đến chiều tối, thậm chí bày bán ngoài trời ven các khu công nghiệp để phục vụ công nhân tan ca, sự tác động của nhiệt độ cao, khói bụi cùng thời gian lưu trữ kéo dài càng khiến tốc độ sinh sôi của vi sinh vật diễn ra nhanh chóng.
Xét về bản chất vật liệu, bìa carton sở dĩ được nhiều tiểu thương ưa chuộng bởi tính chất rẻ tiền, dễ kiếm và khả năng thấm hút nước nhanh. Thế nhưng, chính đặc tính thấm hút và cấu trúc xốp của giấy tái chế lại biến nó thành "ổ chứa" vi khuẩn lý tưởng. Phần lớn bìa carton tại các sạp thịt được thu gom từ vựa phế liệu hoặc tận dụng từ các cửa hàng tạp hóa, vốn từng là thùng đựng xà phòng, hóa chất tẩy rửa, bao bì linh kiện điện tử hay thùng đựng trái cây đặt trực tiếp trên nền đất ẩm. Người bán hoàn toàn không thể kiểm soát được những tạp chất, hóa chất tồn dư hay vi sinh vật gây hại đã bám trên bề mặt tấm bìa trước đó.
Bên cạnh đó, mực in công nghiệp, keo dán và các chất bẩn bám trên bao bì tái chế đều là những yếu tố tiềm ẩn nguy cơ thôi nhiễm khi tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm tươi sống – vốn có độ ẩm và hàm lượng chất béo cao. Dù chưa cần đến những kết luận kiểm nghiệm phức tạp về hàm lượng kim loại nặng hay độc tố cụ thể, chỉ riêng nguồn gốc trôi nổi và điều kiện vệ sinh mập mờ của những tấm bìa carton cũ cũng đủ để khẳng định vật liệu này hoàn toàn không đạt chuẩn tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm.
Nguy hiểm hơn, bìa carton một khi đã ngấm nước tiết ra từ thịt thì không thể cọ rửa hay sát khuẩn để tái sử dụng. Tại các quầy hàng, hết mẻ thịt này bán đi, mẻ thịt khác lại được đặt đè lên cùng một vị trí thấm đẫm dịch tiết, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập ngược vào thực phẩm. Tương tự, chiếc khăn lau dùng đi dùng lại suốt cả buổi chợ vô tình trở thành "cầu nối" trung gian phát tán mầm bệnh từ bàn tay người bán, mặt bàn sang từng miếng thịt. Khi thịt gia súc, thịt gia cầm và nội tạng được bày biện xen kẽ trên cùng một mặt phẳng không được khử khuẩn, nguy cơ nhiễm chéo vi sinh vật gây bệnh đường tiêu hóa gần như không thể kiểm soát.
Đáng nói là thói quen này vẫn tồn tại dai dẳng xuất phát từ sự thiếu thông tin của cả người bán lẫn người mua. Bà Trần Thị Hương ở phường Võ Cường, TP. Bắc Ninh chia sẻ, khi đi chợ, bà thường chỉ chú trọng quan sát độ tươi của thớ thịt và chọn mua ở quầy quen chứ ít khi để ý đến tấm lót bên dưới. Thấy quầy hàng khô ráo, sạch mắt, người mua dễ dàng nảy sinh tâm lý yên tâm mà không lường hết được những rủi ro vô hình từ tấm bìa cũ hay chiếc khăn lau.
Ở chiều ngược lại, một tiểu thương kinh doanh thịt tươi cũng thẳng thắn bày tỏ, việc dùng bìa carton chủ yếu xuất phát từ thói quen lâu năm vì tiện lợi và giữ sạp đỡ ướt. Bản thân người bán cũng chưa nhận thức hết mức độ nguy hại về vệ sinh dịch tễ, và sẵn sàng chuyển đổi nếu được cơ quan chức năng hướng dẫn cụ thể về loại khay, dụng cụ thay thế phù hợp với chi phí hợp lý.
Để xóa bỏ "điểm nghẽn" mất an toàn thực phẩm ngay tại chợ dân sinh, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ nhiều phía. Trước hết, đội ngũ tiểu thương phải thay đổi tư duy kinh doanh, kiên quyết loại bỏ bìa carton, thay thế bằng các loại khay, mặt bàn làm từ vật liệu chuyên dụng cho thực phẩm như inox hoặc nhựa an toàn, dễ dàng cọ rửa, khử trùng mỗi ngày; đồng thời giữ vệ sinh dao, thớt và phân khu tách biệt từng nhóm thịt, nội tạng. Về phía ban quản lý các chợ, cần tăng cường công tác tuyên truyền, hướng dẫn trực quan đi đôi với kiểm tra, giám sát thường xuyên để uốn nắn kịp thời các hành vi vi phạm.
Bên cạnh sự đồng hành, hướng dẫn của cơ quan chuyên môn và ban quản lý chợ giúp tiểu thương thay đổi thói quen cũ, chính sự tỉnh táo, khắt khe trong lựa chọn của mỗi người tiêu dùng sẽ là động lực mạnh mẽ nhất để sàng lọc những sạp hàng kém vệ sinh, bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho bữa cơm của mỗi gia đình.