Hươu là một nhóm động vật móng guốc chẵn rất đa dạng, thuộc phân bộ nhai lại và họ hươu. Trên thế giới, các loài hươu được nuôi phổ biến nhất là hươu đỏ Tây Âu (Cervus elaphus elaphus), hươu đỏ Đông Âu (Cervus elaphus montanus) và một vài loài khác. Ở Việt Nam, hươu sao (Cervus nippon pseudaxis) là loài được nuôi phổ biến ở Hà Tĩnh và một số tỉnh, thành khác trong cả nước. Theo Quyết định số 1520/QĐ-TTg ngày 06/10/2020 về phát triển đàn hươu, số lượng hươu đạt 90 nghìn con năm 2025 và 130 nghìn con năm 20301. Nuôi hươu cần nhiều hiểu biết, trong đó hiểu biết về nhu cầu dinh dưỡng là quan trọng. Tuy nhiên, nghiên cứu về dinh dưỡng của hươu sao rất ít công bố. Bài viết này cung cấp thông tin cho người đọc về nhu cầu dinh dưỡng cơ bản của hươu góp phần vào việc nuôi dưỡng một cách hợp lý và hiệu quả trong chăn nuôi hươu.
Chăm sóc đàn hươu tại các hộ gia đình.
Về cơ bản, đặc điểm tiêu hoá và sử dụng thức ăn của hươu giống với dê nhưng khác nhau ở một số điểm cơ bản như sau:
• Dung tích của dạ cỏ-tổ ong nhỏ hơn, trong khi trong khi lỗ thông giữa dạ tổ ong và dạ lá sách lớn hơn. Vì vậy, tốc độ di chuyển của các thành phần thức ăn rắn qua dạ cỏ nhanh hơn nên giảm tỷ lệ tiêu hóa các loại thức ăn thô chất lượng thấp. Ngược lại, các thành phần dễ tiêu hóa lại được tiêu hóa hiệu quả hơn nhờ di chuyển nhanh xuống ruột.
• Lượng thức ăn thu nhận thay đổi rõ rệt theo mùa: Tăng mạnh vào mùa hè và giảm vào mùa đông; trong giai đoạn này, khối lượng cơ thể hươu – đặc biệt là con đực – có thể sụt giảm tới 30%.
Nhu cầu năng lượng
Nhu cầu năng lượng cho duy trì: Do có sự khác biệt lớn về khối lượng cơ thể trưởng thành giữa các loài, việc sử dụng phương pháp quy đổi theo tỷ lệ trao đổi chất là rất cần thiết để ước tính nhu cầu năng lượng trao đổi cho duy trì (MEm) ở hươu. Shin và cộng sự (2000) đề xuất sử dụng các phương trình sau đây:
MEm (kcal/ngày) = 105 x W0,75 (3–11 tháng)
MEm (kcal/ngày) = 135 x W0,75 (trưởng thành)
Trong đó, W0,75 là khối lượng trao đổi, tính bằng kg.
Nhu cầu duy trì của hươu thay đổi theo mùa do sự thay đổi về hiệu quả sử dụng năng lượng trao đổi cho hoạt động duy trì (km).
Nhu cầu năng lượng cho tăng trưởng: Nhu cầu năng lượng cho tăng trưởng của hươu bao gồm nhu cầu cho duy trì và tăng khối lượng. Nhu cầu năng lượng cho tăng trưởng cũng thay đổi theo mùa. Theo Milne và cộng sự (1987), nhu cầu năng lượng trao đổi cho tăng khối lượng (50, 100, 150 và 200 g/ngày) trung bình: 13 kcal/1 g (mùa thu); 20 kcal/1 g (mùa đông) và 11,5 kcal/1 g khối lượng tăng/ngày (xuân-hè). Ví dụ, nhu cầu năng lượng cho một con hươu 60 kg, tăng 50 g/ngày trong mùa đông là: 105 x 600,75 + 50 x 20 = 3.264 kcal ME/ngày (tương đương khoảng 10 kg cỏ tươi).
Nhu cầu năng lượng trong giai đoạn mang thai và nuôi con: Giai đoạn mang thai làm tăng nhu cầu năng lượng trao đổi ở hươu lên khoảng 30–40%, trong khi giai đoạn nuôi con tăng lên đáng kể (tới 200%). Nếu không cung cấp đủ ME để đáp ứng nhu cầu cao trong giai đoạn nuôi con, sản lượng sữa sẽ sụt giảm từ 30–60% và hươu con sẽ tăng cân kém.
Nuôi hươu lấy nhung đang được nhiều địa phương phát triển mạnh.
Nhu cầu protein
Việc cung cấp đầy đủ protein là yếu tố thiết yếu đối với sự tăng trưởng của hươu; nếu thiếu hụt protein trong giai đoạn còn non, sự phát triển về sau cũng như quá trình hình thành gạc có thể bị ảnh hưởng.
Nhu cầu protein cho duy trì: Theo NRC (2007), nhu cầu protein thô cho duy trì 8-10% để đảm bảo cho duy trì chức năng dạ cỏ.
Nhu cầu protein cho tăng trưởng: Nhu cầu protein cho tăng trưởng giao động 13-17%, đặc biệt hươu non (3–5 tháng tuổi) cần nhu cầu cao protein (17%) vào mùa thu và mùa xuân/hè, trong khi vào mùa đông, nhu cầu này là khoảng 10% (Adam, 1994).
Nhu cầu protein cho hươu cái đang mang thai và nuôi con: TheoNRC (2007), nhu cầu protein thô cho hươu cái mang thai ở giai đoạn mang thai đầu và giữa: 10%, giai đoạn mang thai cuối: 15% và nuôi con: 17%.
Nhu cầu khoáng chất và vitamin
Mặc dù nhu cầu khoáng chất của hươu chưa có các ước tính chính xác, nhưng những dữ liệu hiện có cho thấy nhu cầu này không khác biệt nhiều so với các loài vật nuôi nhai lại khác, như cừu, dê (Adam, 1994). Ví dụ, nhu cầu Ca dao động 0,6-1,4% và P từ 0,3-0,7% theo vật chất khô khẩu phần.
Hiện có rất ít nghiên cứu về nhu cầu vitamin của hươu, nhưng có thể coi nhu cầu tương tự như ở các loài vật nuôi nhai lại khác. Theo đó, các vitamin nhóm B sẽ được cung cấp bởi hệ vi sinh vật trong dạ cỏ, miễn là dạ cỏ hoạt động bình thường. Các vitamin A, D và E cần được cung cấp qua thức ăn. Hươu ăn nhiều thức ăn khô, thiếu độ ẩm trong thời gian dài có thể dẫn đến thiếu hụt vitamin A; trong khi, ăn nhiều thức ăn xanh, tươi tốt trong thời gian dài mà thiếu tiếp xúc với bức xạ (ánh sáng mặt trời) có thể dẫn đến thiếu hụt vitamin D. Vitamin A đặc biệt quan trọng đối với quá trình phát triển gạc.
Tài liệu tham khảo
Adam C.L. (1994). Feeding. In Management and Disease of Deer. (Eds T.L. Alexander and D. Buxton) pp. 44–54. The Veterinary Deer Society, London, UK.
Milne J.A., Macrae J.C., Spence A.M., Wilson S. (1978). A comparison of the voluntary intake and digestion of a range of forages at different times of the year by the sheep and the red deer (Cervus elaphus). British Journal of Nutrition 40, 347–357.
NRC (2007) Nutrient Requirements of Small Ruminants: Sheep, Goats, Cervids and New World Camelids. National Research Council, The National Academies Press, Washington, DC,USA
Shin H.T., Hudson R.J., Gao X.H., Suttie J.M. (2000). Nutritonal requirements and management strategies for farmed deer – review. Asian-Australasian Journal of Animal Sciences 13, 561–573.
