Những ngày này, gió bấc kèm mưa lạnh và sương muối đã bắt đầu tràn về, bao phủ khắp các triền núi phía Bắc. Tại nhiều vùng cao của Tuyên Quang hay Lào Cai, nền nhiệt liên tục giảm sâu, có nơi xuống dưới 8 độ C. Với người nông dân miền núi, mùa đông không chỉ là thử thách khắc nghiệt của thiên nhiên, mà còn là phép thử nghiệt ngã đối với sinh kế của cả gia đình – nơi con trâu, con bò vẫn được coi là "đầu cơ nghiệp".
Thế nhưng, nếu như nhiều năm về trước, mỗi đợt rét đậm, rét hại đi qua thường để lại những nỗi xót xa khi gia súc gục ngã giữa rừng sâu vì đói lạnh, thì bước vào vụ Đông - Xuân 2026 - 2027, bức tranh chăn nuôi nơi vùng cao đã có sự đổi thay căn bản. Sự bị động, phó mặc cho tự nhiên đang dần nhường chỗ cho tinh thần chủ động, bài bản từ chính quyền cơ sở đến từng nếp nhà.

Để bảo vệ đàn vật nuôi trước giá rét, các địa phương của các tỉnh miền núi phía Bắc tăng cường kiểm tra, hướng dẫn người dân gia cố chuồng trại, vệ sinh, tiêu độc, khử trùng khu vực chăn nuôi; đồng thời chủ động dự trữ thức ăn và thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch bệnh.
Dọc theo những tuyến đường liên thôn hay các bãi chăn thả ven rừng tại xã Cao Bồ (tỉnh Tuyên Quang) trong những ngày rét buốt này, tuyệt nhiên vắng bóng trâu, bò thả rông. Đây là một sự chuyển biến rất đáng ghi nhận, bởi tập quán chăn thả tự nhiên trên rừng vốn đã ăn sâu vào nếp nghĩ của đồng bào vùng cao qua nhiều thế hệ. Khi cái lạnh cắt da cắt thịt ập đến, những con vật dù to khỏe đến mấy cũng dễ dàng bị kiệt sức nếu không có nơi trú ngụ và nguồn thức ăn bổ sung.
Nhận thức rõ điều đó, toàn bộ đàn đại gia súc tại đây đã được người dân đưa về nuôi nhốt cố định tại chuồng để tiện chăm sóc và giữ ấm. Trong khu chuồng trâu của gia đình ông Đặng Văn Tiến ở thôn Thác Tậu, không một kẽ hở nào để gió lùa. Những tấm bạt dứa dày cộp được nẹp tre đóng chặt vào cột, che kín bốn bề. Ở góc chuồng, đống lửa nhỏ cháy lách tách, làn khói bếp ấm nồng tỏa ra xua tan đi cái hơi lạnh buốt giá của núi rừng.
Vừa đảo lại mớ rơm khô trong máng cho trâu, ông Tiến chia sẻ đầy dứt khoát: "Rét thế này mà thả ra ngoài là cầm chắc cái chết. Tôi nhốt lỳ trâu ở chuồng, tuyệt đối không đưa lên đồi. Ngày đốt lửa sưởi ấm, đêm cho ăn thêm rơm khô, cỏ ủ chua và cám. Dù có tốn công sức hơn một chút, nhưng giữ được con trâu khỏe mạnh qua mùa đông là cả nhà yên tâm. Nó là tài sản lớn nhất của gia đình, mất nó là mất hết".
Câu chuyện của gia đình ông Tiến không phải là cá biệt. Tại xã Yên Minh – địa bàn trọng điểm chăn nuôi gia súc nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn – nơi vốn thường xuyên hứng chịu những đợt rét sâu, mưa phùn và sương mù kéo dài, tư duy "phòng bệnh hơn chữa bệnh" cũng đã thấm nhuần tới từng hộ dân. Theo ông Hoàng Văn Tuyền, cán bộ Phòng Kinh tế xã Yên Minh, ngay từ đầu mùa, chính quyền đã đôn đốc bà con dự trữ rơm khô, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và ủ chua ngô sinh khối. Nguyên tắc bất di bất dịch được đặt ra là khi nền nhiệt giảm sâu, tuyệt đối không chăn thả gia súc ngoài đồng bãi.

Cán bộ xã Hồ Thầu (Tuyên Quang) tuyên truyên cho người dân chủ động phòng chống rét cho đàn gia súc đảm bảo qua mùa Đông.
Lượng hóa giải pháp bằng những con số kỷ luật
Sự thay đổi trong nhận thức của người dân vùng cao không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của một quá trình chỉ đạo quyết liệt, sâu sát và gắn trách nhiệm cụ thể cho từng cán bộ cơ sở. Tại thôn Thác Tậu (xã Cao Bồ), chị Đặng Thị Gầu, Trưởng thôn gần như ngày nào cũng đi từng ngõ, gõ từng nhà để kiểm tra độ kín gió của chuồng trại và lượng thức ăn dự trữ. Nhà nào che chắn chưa đạt yêu cầu, chị thẳng thắn nhắc nhở và yêu cầu khắc phục ngay trong ngày.
Sự sâu sát ấy được nâng lên thành kỷ luật hành chính rõ ràng ở cấp xã. Ông Nguyễn Đức Hạnh, Trưởng phòng Kinh tế xã Cao Bồ khẳng định, địa phương đã gắn trách nhiệm trực tiếp của cán bộ phụ trách địa bàn với mục tiêu: tuyệt đối không để xảy ra tình trạng gia súc chết rét do sự chủ quan của con người. Nhờ sự vào cuộc đồng bộ đó, đàn gia súc gần 6.600 con của xã đang được bảo vệ an toàn tuyệt đối.
Nếu Cao Bồ làm tốt khâu "giữ ấm tại chuồng", thì tại xã Hồ Thầu, công tác phòng, chống đói rét cho vật nuôi lại được định lượng bằng những con số quy hoạch hết sức ấn tượng. Với tổng đàn đại gia súc lên tới 3.630 con (gồm 2.894 con trâu và 736 con bò), chính quyền xã Hồ Thầu đã chủ động quy hoạch tới 309,5 ha diện tích trồng cỏ chuyên canh. Nhờ vậy, kho dự trữ thức ăn của toàn xã hiện ghi nhận khối lượng khổng lồ với hơn 9.801 tấn thức ăn thô xanh và trên 408 tấn thức ăn tinh.
Cùng với việc bảo đảm "no bụng", bài toán "ấm thân" cũng được xã Hồ Thầu giải quyết triệt để khi 1.018 hộ đã xây dựng được chuồng kiên cố, còn 410 hộ có chuồng bán kiên cố đều đang khẩn trương gia cố, quây bạt kín gió. Ông Hoàng Xuân Hòa, Chủ tịch UBND xã Hồ Thầu cho biết, địa phương đã yêu cầu 1.390 hộ chăn nuôi ký cam kết thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp phòng, chống đói rét. Cán bộ thú y và trưởng thôn được phân công bám sát từng hộ để hướng dẫn kỹ thuật trực tiếp, bởi với chính quyền nơi đây, giữ được con trâu, con bò qua mùa đông khắc nghiệt chính là giữ vững "cái nôi" thoát nghèo bền vững cho đồng bào.
Đồng bộ lá chắn từ chuồng trại đến dịch tễ
Không chỉ riêng Tuyên Quang, tinh thần chủ động ứng phó với thời tiết cực đoan đang lan tỏa mạnh mẽ tại tỉnh Lào Cai – địa phương hiện sở hữu tổng đàn gia súc lên tới hơn 1,5 triệu con. Ngay khi những đợt không khí lạnh đầu mùa tràn về, các tổ công tác tại các xã vùng cao như Mường Hum đã lập tức xuống từng thôn bản để tuyên truyền, hướng dẫn người dân cách nhận biết và xử lý kịp thời khi vật nuôi có dấu hiệu bị nhiễm lạnh.
Tại xã Chấn Thịnh (tỉnh Lào Cai), việc chăm sóc đàn vật nuôi mùa đông đã được người dân tính toán khoa học theo đúng khẩu phần dinh dưỡng. Anh Nguyễn Mạnh Tỉnh, một người dân ở thôn Mỵ chia sẻ, gia đình anh tính toán chi tiết nhu cầu của từng con gia súc với định mức từ 25 – 30 kg thức ăn mỗi ngày, kết hợp hài hòa giữa 10 – 15 kg cỏ tươi với khoảng 20 kg cỏ ủ chua và rơm khô để bảo đảm vật nuôi đủ năng lượng chống chọi với giá rét. Tính chung toàn tỉnh Lào Cai đến thời điểm này, khoảng 80% số hộ chăn nuôi đã có chuồng trại bảo đảm tiêu chuẩn chống rét và trên 95% số hộ đã chủ động dự trữ đủ nguồn thức ăn thô xanh.
Bên cạnh yếu tố dinh dưỡng và giữ ấm, ngành Nông nghiệp và Môi trường các địa phương cũng đặc biệt lưu ý đến "kẻ thù giấu mặt" trong mùa đông là dịch bệnh. Thời tiết lạnh ẩm làm suy giảm sức đề kháng của vật nuôi, tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh nguy hiểm như lở mồm long móng, tụ huyết trùng hay dịch tả lợn Châu Phi bùng phát. Do đó, song song với việc che chắn chuồng trại, công tác tiêm phòng vắc-xin định kỳ, vệ sinh tiêu độc, khử trùng môi trường chăn nuôi đang được triển khai đồng bộ như một "lá chắn kép".
Có thể thấy, từ những bài học đắt giá của quá khứ, công tác phòng, chống đói rét cho đàn gia súc tại các tỉnh miền núi phía Bắc hiện nay đã thực sự đi vào chiều sâu. Sự kết hợp chặt chẽ giữa quyết tâm chính trị của chính quyền cơ sở, hướng dẫn kỹ thuật của ngành chuyên môn và sự thay đổi tập quán sản xuất của người nông dân không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại trong vụ Đông - Xuân 2026 - 2027, mà còn đặt nền móng vững chắc cho một nền chăn nuôi hàng hóa an toàn, bền vững nơi vùng cao.