Đã qua rồi cái thời người chăn nuôi chọn con giống chỉ bằng mắt thường hay dựa vào dáng vóc bên ngoài. Tại Đồng bằng sông Cửu Long và trên phạm vi cả nước, một cuộc cách mạng lặng lẽ nhưng sâu sắc đang diễn ra: Định giá con giống dựa trên tiềm năng gen di truyền. Việc gắn kết công nghệ chọn lọc hệ gen với dữ liệu số và tín hiệu thị trường không chỉ mở ra hướng đi mới cho công tác giống, mà còn là "chìa khóa" quyết định sức cạnh tranh bền vững của toàn ngành nông nghiệp.
Định giá con giống bằng gen di truyền thay cho lựa chọn dựa trên vóc dáng như hiện nay góp phần nâng cao giá trị ngành chăn nuôi.
Từ trước đến nay, thị trường con giống cụ kỵ, ông bà hay bố mẹ tại Việt Nam phần lớn vẫn vận hành theo phương thức truyền thống. Người mua chủ yếu đánh giá con giống qua ngoại hình, cân nặng hoặc kinh nghiệm cảm quan, mà thiếu đi cơ sở khoa học để biết chính xác cá thể đó có khả năng truyền lại những đặc tính ưu việt nào cho đời sau.
Mới đây, tại TP. Cần Thơ, vấn đề đổi mới tư duy chọn giống đã trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý tại phiên hội thảo chuyên đề về chăn nuôi – thú y. Sự kiện nằm trong khuôn khổ Hội nghị phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp khu vực phía Nam, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức.
Theo phân tích từ Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam, công nghệ giải trình tự hệ gen sẽ chỉ dừng lại ở mức lý thuyết nếu kết quả không được đưa vào chọn lọc, nhân giống và kiểm chứng bằng hiệu quả kinh tế trên thương trường. Phương pháp hiện đại nhất hiện nay là chọn lọc hệ gen, kết hợp dữ liệu kiểu gen với kiểu hình, phả hệ và các mô hình thống kê phức tạp để dự đoán giá trị giống hệ gen (GEBV). Dựa vào GEBV, các nhà chọn giống có thể "đọc" chính xác tiềm năng di truyền của từng cá thể ngay từ khi nó mới sinh ra, từ đó tuyển lựa những dòng bố mẹ xuất sắc nhất.
Thực tế, Việt Nam đã đặt những viên gạch đầu tiên cho nền tảng nghiên cứu di truyền phân tử. Chúng ta đã ứng dụng chỉ thị gen để chọn tạo thành công các dòng lợn SS1, SS2, TS3 thông qua phương pháp đánh giá BLUP kết hợp thông tin kiểu gen liên quan đến sức tăng trọng, khả năng sinh sản và chất lượng thịt.
Trên đối tượng gia cầm, việc chọn lọc có hỗ trợ thông tin gen đã giúp các dòng gà đặc sản như Hắc Phong, Ninh Hòa nâng sản lượng trứng lên trên 112 quả/mái/năm – một bước tiến vượt bậc so với mức 80–90 quả ở các đàn chưa qua chọn lọc. Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, quy mô đàn hạt nhân ở nước ta còn nhỏ, các chương trình nghiên cứu thường ngắn hạn khiến việc duy trì và phát triển thành quả gặp không ít lực cản.
Nghiên cứu cải tạo giống là khó nhất và lâu dài nhất so với các yếu tố còn lại.
Khoảng cách lớn nhất khiến giá trị di truyền chưa thể chuyển hóa thành giá trị tiền tệ nằm ở khâu quản trị dữ liệu. Nhiều cơ sở sản xuất giống hiện nay vẫn chưa xây dựng được sổ phả hệ chuẩn xác qua ba thế hệ, thiếu ghi chép chi tiết về năng suất của từng cá thể. Thông tin giữa các trại giống còn bị chia cắt, thiếu sự kết nối thông suốt từ đàn hạt nhân đến đàn ông bà, bố mẹ và thương phẩm.
Muốn bán được "giá trị gen", cơ sở sản xuất giống bắt buộc phải chứng minh được tiến bộ di truyền của đàn vật nuôi qua từng thế hệ bằng số liệu minh bạch, đồng thời phải duy trì quá trình chọn lọc liên tục.
Để làm chủ công nghệ chọn lọc hệ gen, việc chuẩn hóa cơ sở dữ liệu là bước đi tiên quyết. Ngành chăn nuôi cần nhanh chóng xây dựng hệ thống thông tin đồng bộ về phả hệ, năng suất, kiểu gen, tình trạng sức khỏe và khả năng sinh sản. Quần thể tham chiếu phải đủ lớn, mẫu thu thập phải đạt độ đại diện cao và tuân thủ quy trình kỹ thuật thống nhất.
Trên nền tảng dữ liệu đó, các nhà khoa học sẽ tiến hành xây dựng, kiểm định mô hình dự đoán, so sánh độ chính xác với các phương pháp truyền thống để tính toán hiệu quả kinh tế thực tế. Việc đánh giá giá trị giống phải được thực hiện định kỳ theo từng chu kỳ sản xuất, đi đôi với quản lý phối giống nghiêm ngặt nhằm kiểm soát triệt để hiện tượng đồng huyết.
Từ thực tiễn đó, Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam đã kiến nghị ban hành một Chương trình quốc gia tối thiểu 10 năm về chọn giống dựa trên hệ gen, trước mắt ưu tiên tập trung cho đàn lợn. Chương trình cần xác định rõ cơ quan điều phối trung tâm, các doanh nghiệp nòng cốt tham gia và cơ chế chia sẻ dữ liệu dùng chung. Đồng thời, cần có chiến lược đầu tư bài bản cho nguồn nhân lực chuyên sâu về di truyền số lượng, tin sinh học và nâng cao năng lực quản trị dữ liệu lớn (Big Data).
Bên cạnh các dòng vật nuôi ngoại nhập, việc khai thác giá trị gen của các giống bản địa quý hiếm cũng đặt ra bài toán phải gắn bảo tồn với thương mại hóa. Đến nay, Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam đã đánh giá 51 giống vật nuôi quý, lưu giữ 2.181 mẫu ADN của 39 giống. Đây chính là "kho báu" vô giá phục vụ công tác chọn tạo giống, bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển các sản phẩm thực phẩm đặc sản có giá trị gia tăng cao.
Điển hình tại Phân viện Chăn nuôi và Thú y Nam Bộ, việc chọn lọc đàn hạt nhân giống lợn cỏ Bình Thuận đã giúp tăng năng suất sinh sản trên 10%. Đặc biệt, khi cho lai dòng lợn này với lợn đen Nhật Bản, thế hệ con lai đạt tỷ lệ nạc trên 52%, mỡ giắt đạt 3,3% – tạo ra dòng sản phẩm thịt thương phẩm có chất lượng đặc trưng, thơm ngon, đáp ứng phân khúc thị trường cao cấp.
Tuy nhiên, cuộc cách mạng về gen chỉ thực sự thành công khi lợi ích thương mại được phân phối hài hòa, quay trở lại hỗ trợ chính những người nông dân và hợp tác xã đang ngày đêm gìn giữ nguồn giống gốc. Khi mỗi con giống bán ra đều có một "hồ sơ lý lịch" di truyền đáng tin cậy, sản phẩm đầu ra có thị trường tiêu thụ ổn định, giá trị gen mới trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy người dân và doanh nghiệp tái đầu tư lâu dài.
Việc số hóa nguồn gen hạt nhân sẽ là nền tảng cốt lõi cho phép truy xuất nguồn gốc minh bạch, xác thực độ thuần chủng và hỗ trợ quyết định phối giống tối ưu. Mỗi vật nuôi khi đưa ra thị trường sẽ có một định danh số liên kết trọn vẹn từ nguồn gốc, huyết thống, thông tin di truyền cho đến năng suất thực tế. Đó chính là con đường ngắn nhất để đưa ngành chăn nuôi Việt Nam thoát khỏi cảnh "ăn xổi ở thì", từng bước khẳng định vị thế và giá trị trên bản đồ nông nghiệp hiện đại.
