Trên những dải đất nông thôn từ Thái Nguyên, Yên Bái đến Lào Cai, khi những mô hình chăn nuôi truyền thống như lợn, gà, vịt đang dần rơi vào thế bão hòa bởi rủi ro dịch bệnh và chi phí cám bã leo thang, một làn sóng khởi nghiệp mới đang âm thầm lan tỏa. Không cần những khoảng sân rộng hàng hecta, cũng chẳng đòi hỏi nguồn vốn hàng tỷ đồng, nhiều nông dân đã mạo hiểm chọn... dế mèn – loài côn trùng tưởng chừng chỉ gắn liền với tuổi thơ – để bắt đầu hành trình đổi đời.
Từ những căn nhà trống hay chuồng lợn cũ, tiếng dế gáy râm rạn giờ đây lại chính là giai điệu của sự ấm no, mở ra hướng đi đầy triển vọng cho nền nông nghiệp tuần hoàn, thân thiện với môi trường.
Thức ăn của dế là các loại phụ phẩm hữu cơ có sẵn trong tự nhiên.
Sinh năm 1995 tại xóm Văn Giang, xã Phú Lạc (Thái Nguyên), anh Hoàng Văn Thành từng có khoảng thời gian gắn bó với các khu công nghiệp chật chội. Thu nhập ổn định nhưng khát khao được làm chủ trên chính quê hương luôn thôi thúc anh trở về.
Nhận thấy nuôi dế Thái Vàng có thời gian sinh trưởng ngắn, tận dụng tốt rau cỏ địa phương và thị trường nhà hàng cực kỳ ưa chuộng, năm 2023, anh Thành mạnh dạn đầu tư 250 triệu đồng xây dựng trang trại 350 m2. Những ngày đầu, dế chết hàng loạt do chưa quen thời tiết và kỹ thuật nhân giống. Không bỏ cuộc, anh cặm cụi ghi chép từng biến động nhiệt độ, độ ẩm và tập tính của dế. Trời không phụ lòng người, đến nay trang trại của anh đã mở rộng lên 500 m2. Mỗi tháng, anh xuất bán từ 700 – 800 kg dế thương phẩm đi Hà Nội và các tỉnh lân cận, thu về lợi nhuận 20 – 25 triệu đồng/tháng. Thương hiệu "Thành Dế" không chỉ mang lại thu nhập vững chắc cho gia đình mà còn trở thành điểm đến học tập kinh nghiệm của đông đảo thanh niên trong vùng. "Chỉ cần có quyết tâm, tinh thần học hỏi và sự kiên trì, những mô hình tưởng chừng rất mới lạ vẫn có thể mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội." - Anh Hoàng Văn Thành chia sẻ.
Tại thôn Ả Hạ, xã Liên Sơn (Yên Bái), chị Lường Thị Doan từng phải bỏ con cái nheo nhóc để đi làm thuê xa nhà. Năm 2021, chị quyết định quay về, tận dụng diện tích vỏn vẹn 50 m2 quanh nhà để đặt 40 chuồng dế. Chỉ sau 40–50 ngày chăm sóc bằng lá sắn, rau muống và bã đậu, chị đã có lứa dế thương phẩm bán với giá 120.000 đồng/kg, thu về lợi nhuận trên 100 triệu đồng mỗi năm. Nhận thấy đây là hướng đi mới, gia đình chị đã chuyển toàn bộ diện tích ruộng sang trồng sắn nuôi dế. Ngoài lá sắn, dế còn có thể ăn các loại rau muống, cỏ, ngô bắp xay nhuyễn, bã đậu và cám gạo. Dế thương phẩm được bán làm mồi câu và chế biến món ăn “đặc sản”. Chị Doan cho biết có thời điểm cung không đủ cầu. Hiện tại, gia đình chị vẫn duy trì 40 chuồng nuôi dế để có thể đáp ứng nhu cầu thị trường.
Chị Lường Thị Doan (bên phải) giới thiệu trứng dế mới nở.
Thấy hiệu quả rõ rệt, chị Lường Thị Hiền cùng nhiều hộ dân trong thôn cũng học tập làm theo. Với 50 chuồng dế, mỗi lứa chị Hiền thu hoạch hơn 5 tạ dế. “Ban ngày tôi đi làm ruộng, tối về cho dế ăn và dọn chuồng. Nuôi dế không có mùi hôi, không gây tiếng ồn, nhàn hơn nuôi gia súc rất nhiều”, chị Hiền hồ hởi chia sẻ.
Còn tại xã Yên Bình (Lào Cai), sau thất bại từ lứa gà bị bệnh, bà Phạm Thị Hồng không nản chí mà lặn lội sang tận Phú Thọ để học nghề nuôi dế. Tận dụng lại khu chuồng lợn cũ rộng 60 m2, bà dùng vỉ trứng giấy làm giá thể trú ngụ cho dế. Chỉ sau 37–45 ngày nuôi gối lứa, mỗi tháng bà thu về từ 15–17 triệu đồng doanh thu. Nguồn thức ăn xanh sẵn có như lá chuối, lá sắn quanh vườn giúp bà giảm tối đa chi phí đầu vào, biến những khu vực bỏ hống thành "mỏ vàng" nho nhỏ.
Không phải ngẫu nhiên mà mô hình nuôi dế lại nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ cả người dân lẫn chính quyền địa phương. Qua thực tế triển khai, mô hình này sở hữu những ưu điểm vượt trội: Vốn đầu tư thấp, quay vòng nhanh: Chuồng nuôi có thể tự đóng bằng bạt hoặc tận dụng thùng nhựa, vỉ trứng giấy. Thời gian thu hoạch cực ngắn (chỉ từ 35–50 ngày/lứa). Dế là loài ăn tạp nhưng lành tính, chủ yếu ăn các loại phụ phẩm nông nghiệp như lá sắn, lá chuối, cỏ tươi, cám gạo...
Thân thiện với môi trường: Lượng chất thải cực ít, không phát sinh mùi hôi thối hay gây ô nhiễm nguồn nước, rất phù hợp với khu dân cư. Dế không chỉ làm thực phẩm đặc sản (dế chiên giòn, dế rang lá chanh, dế tẩm bột) cho các nhà hàng, quán ăn mà còn làm mồi câu, thức ăn cho chim cảnh, cá cảnh.
Dế thương phẩm sau khi thu hoạch đưa ra thị trường tiêu thụ.
Hướng tới tương lai: Xây dựng chuỗi liên kết bền vững
Dù mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt, nhưng để nghề nuôi dế phát triển lâu dài và không rơi vào cảnh "được mùa mất giá", việc chuẩn hóa quy trình kỹ thuật là yếu tố then chốt. Người nuôi cần chú trọng khâu kiểm soát nhiệt độ mùa đông, vệ sinh chuồng trại định kỳ và đảm bảo tiêu chuẩn sản xuất sạch. Chính quyền các địa phương cũng đang tích cực vận động hình thành các hợp tác xã, liên kết nông dân với các doanh nghiệp chế biến sâu. Việc ứng dụng công nghệ, quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số và xây dựng thương hiệu nông sản địa phương sẽ là chìa khóa vàng giúp con dế mèn Việt Nam vươn xa hơn trên thị trường ẩm thực.
