TP.HCM không chỉ là một trung tâm kinh tế, tài chính năng động bậc nhất cả nước, mà còn sở hữu một không gian nông nghiệp đặc thù với quy mô chăn nuôi khổng lồ. Ẩn sau diện mạo đô thị hiện đại là một bức tranh sản xuất chăn nuôi vô cùng sống động: hơn 1,3 triệu con heo, hàng trăm nghìn gia súc lớn nhỏ cùng đàn gia cầm vượt mốc 21 triệu con. Tuy nhiên, đi cùng với quy mô ấy là một "khoản nợ" môi trường khổng lồ. Mỗi năm, hoạt động chăn nuôi trên địa bàn phát sinh từ 2,7 đến 3,25 triệu tấn phân tươi cùng hàng triệu mét khối nước thải.
Nếu coi chất thải là gánh nặng, thành phố sẽ phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, đất đai và bùng phát dịch bệnh. Nhưng nếu nhìn qua lăng kính kinh tế xanh, đây lại là nguồn nguyên liệu tái tạo dồi dào. Trước bài toán sinh tồn ấy, TP.HCM đã đặt ra một quyết tâm mang tính bước ngoặt: Đến năm 2030, 100% trang trại chăn nuôi trên địa bàn phải tái sử dụng hiệu quả chất thải, biến phụ phẩm thành tài nguyên giá trị.
Chăn nuôi gia cầm theo quy trình kiểm soát giúp hướng đến sản phẩm an toàn, đáp ứng nhu cầu thị trường.
Để hiểu được sức mạnh của mô hình chăn nuôi tuần hoàn, hãy nhìn vào cách thức vận hành tại những trang trại đi đầu. Tại Công ty TNHH Trang Linh (xã Xuyên Mộc), khái niệm "mùi hôi chuồng trại" hay "nước thải đen ngòm" hoàn toàn bị xóa bỏ. Với quy mô tổng đàn khoảng 50.000 con, doanh nghiệp đã chủ động đầu tư hệ thống chuồng lạnh khép kín, ứng dụng công nghệ đệm lót sinh học từ trấu phối trộn men vi sinh.
Theo ông Phạm Trường Giang - Giám đốc Công ty TNHH Trang Linh, chính lớp đệm lót thông minh này đã trở thành một "nhà máy xử lý chất thải" thu nhỏ ngay dưới chân đàn lợn. Phân và nước thải phát sinh được vi sinh vật phân hủy tức thì, giảm thiểu tối đa vi khuẩn gây hại và mùi hôi. Kết quả thu được không chỉ là tỷ lệ hao hụt đàn lợn giảm xuống dưới 2%, mang lại hiệu quả kinh tế gần 10 tỷ đồng mỗi năm, mà còn là hàng nghìn tấn phân bón hữu cơ chất lượng cao quay trở lại phục vụ trồng trọt.
Không riêng gì các "ông lớn", nhiều hộ chăn nuôi nhỏ lẻ cũng bắt đầu dịch chuyển. Việc bổ sung thảo mộc vào khẩu phần ăn của gia cầm để tăng sức đề kháng tự nhiên, giảm phụ thuộc vào kháng sinh hay thu gom phân làm khí sinh học (biogas) đang trở thành làn sóng mới. Chăn nuôi an toàn sinh học và tuần hoàn không còn là lý thuyết trên giấy, mà đã chứng minh được tính hiệu quả qua từng chi phí điện, nước và thuốc thú y được tiết giảm hàng ngày.
Tuy nhiên, bức tranh chuyển đổi không toàn màu hồng. Từ mục tiêu định hướng đến thực tế áp dụng là một khoảng cách không dễ san lấp. Theo thống kê của ngành nông nghiệp thành phố, TP.HCM hiện có sự phân hóa rất lớn về quy mô: từ hơn 300 trang trại lớn, gần 900 trang trại vừa, cho đến gần 2.000 trang trại nhỏ và gần 39.000 hộ chăn nuôi nhỏ lẻ.
Mỗi tầng nấc sản xuất lại gánh chịu những điểm nghẽn riêng. Các tập đoàn, trang trại lớn có tiềm lực tài chính để nhập khẩu công nghệ tự động hóa, nhưng các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ lại "mắc kẹt" trong bài toán thiếu vốn, thiếu mặt bằng và hạn chế về trình độ kỹ thuật. Nhiều công nghệ xử lý đắt đỏ đòi hỏi lượng chất thải đầu vào lớn và ổn định mới có thể vận hành hiệu quả — điều mà một nông hộ sở hữu vài chục con heo không bao giờ đáp ứng nổi.
Phân tích về thực trạng này, PGS.TS Lê Thụy Bình Phương (Đại học Nông Lâm TP.HCM) thẳng thắn: "Không thể áp dụng một mô hình tuần hoàn duy nhất cho tất cả các cơ sở". Tuần hoàn không đơn thuần là mua một máy ép phân hay xây một hầm biogas thật to, mà là sự tổ chức lại toàn bộ dòng vật chất.
Với các hộ nhỏ, giải pháp phải là "đơn giản, chi phí thấp, giảm lãng phí ngay từ khâu cám và nước tưới". Trong khi đó, với các trang trại lớn, yêu cầu bắt buộc là quy trình chuẩn hóa, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát tuyệt đối để mầm bệnh không quay ngược trở lại chu trình sản xuất. Chuyên gia đề xuất một lộ trình 5 bước bài bản: từ khảo sát dòng chất thải, lựa chọn mô hình, thí điểm đo lường hiệu quả kinh tế, chuẩn hóa quy trình cho đến kết nối thị trường đầu ra trước khi nhân rộng đại trà.
Hệ thống chuồng trại được tổ chức bài bản, từng bước nâng cao hiệu quả chăn nuôi.
Đứng trước bức tranh đa sắc đó, TP.HCM xác định phát triển chăn nuôi tuần hoàn là một cuộc tái cấu trúc toàn diện, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả bộ máy quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và ngân hàng.
Nhằm hiện thực hóa Kế hoạch 2148 về chăn nuôi tuần hoàn, thành phố đã vạch ra 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Nhận thức được rằng nguồn vốn là "mạch máu" cho chuyển đổi công nghệ, Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2 đã mở rộng các gói tín dụng ưu đãi phục vụ nông nghiệp sạch và nông nghiệp công nghệ cao, đưa tổng dư nợ cho vay lĩnh vực này lên hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Song song đó, thành phố đang khẩn trương xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đồng bộ để theo dõi chính xác lượng chất thải phát sinh, tỷ lệ tái sử dụng và hiệu quả giảm phát thải. Việc hình thành các trung tâm thu gom, chế biến phụ phẩm tập trung cũng đang được nghiên cứu nhằm biến phân tươi thành các sản phẩm phân bón hữu cơ đạt chuẩn, thương mại hóa ra thị trường thay vì xả thải tự do.
Mục tiêu đến năm 2030, với 100% trang trại và trên 60% nông hộ áp dụng kỹ thuật tái chế chất thải, cùng 90% trang trại lớn đạt chuẩn môi trườn là một thách thức không hề nhỏ. Nhưng đó là con đường bắt buộc.
Sự thành bại của chiến lược này không chỉ đo bằng những con số thống kê về tỷ lệ tái chế, mà quan trọng hơn, nó quyết định tấm vé đi tiếp của ngành chăn nuôi TP.HCM trong bối cảnh đô thị hóa ngày càng nhanh. Đưa chất thải quay trở lại vòng quay sản xuất một cách an toàn và tạo ra giá trị gia tăng chính là câu trả lời bền vững nhất: vừa bảo vệ môi trường sống cho hàng triệu dân cư đô thị, vừa trả lại sự chủ động và vị thế xứng đáng cho người chăn nuôi.
