Chìa khóa nâng tầm giá trị đàn gà thả đồi

Sở hữu điều kiện tự nhiên thuận lợi với các diện tích vườn đồi rộng lớn, mô hình chăn nuôi gà thả đồi từ lâu đã trở thành trụ cột kinh tế vững chắc của hàng nghìn hộ dân tại nhiều vùng nông thôn. Tuy nhiên, trước áp lực biến đổi khí hậu và nguy cơ bùng phát dịch bệnh, phương thức chăn thả tự nhiên thuần túy đang bộc lộ những rủi ro nhất định. Việc chuẩn hóa quy trình an toàn sinh học, khép kín từ khâu chọn giống đến tiêu thụ, chính là giải pháp cốt lõi để nâng cao giá trị gia tăng và hướng tới phát triển bền vững.

Khai thác lợi thế vườn đồi

Từ nhiều năm nay, chuyển đổi từ phương thức nuôi nhốt nhỏ lẻ trong khu dân cư sang mô hình trang trại, gia trại tập trung áp dụng các biện pháp an toàn sinh học đã trở thành xu hướng chủ đạo. Tận dụng diện tích đất lâm nghiệp và vườn đồi rộng lớn, người chăn nuôi tại các địa phương đã biến những khoảng không gian xanh dưới tán cây thành những "trang trại sinh thái" hiệu quả.

Nằm giữa không gian rộng lớn của vùng đất Tân Yên, trang trại của gia đình ông Nguyễn Văn Thiện (tổ dân phố Bùi) là một điển hình cho sự nhạy bén trong tư duy làm nông nghiệp. Tận dụng diện tích vườn đồi rộng khoảng 8 sào bao quanh nhà, từ năm 2007 đến nay, ông Thiện duy trì quy mô chăn nuôi từ 3.000 đến 4.000 con gà/lứa.

Ông Thiện chia sẻ, để chăn nuôi đạt hiệu quả bền vững, ngay từ khi bắt tay xây dựng mô hình, gia đình đã định hình tiêu chí "chăn nuôi sạch" làm kim chỉ nam. Khác với phương thức nuôi nhốt công nghiệp, gà thả vườn đòi hỏi không gian rộng rãi, thoáng mát. Dù chi phí làm chuồng không quá lớn, các cửa ra vào vẫn được thiết kế rộng để gà dễ dàng tránh mưa, nắng; bên trong rải đệm lót sinh học khử mùi hôi và bố trí hệ thống rãnh gom chất thải dọc hành lang.

"Gà được nuôi theo phương thức thả vườn tốn ít công chăm sóc, tiết kiệm khoảng 20% chi phí thức ăn công nghiệp. Thả gà dưới tán cây giúp tận dụng phân bón trực tiếp cho cây trồng, đồng thời tập tính bới đất tìm sâu bọ của gà rất tốt cho sự phát triển của hệ thực vật. Đặc biệt, tỷ lệ gà mắc các bệnh tiêu chảy giảm đáng kể, chất lượng thịt thơm ngon, săn chắc hơn hẳn nuôi nhốt." - Ông Nguyễn Văn Thiện, hộ chăn nuôi tại phường Tân Yên.

Sau khoảng 40 ngày tuổi, khi khung xương đã cứng cáp, đàn gà bắt đầu được thả tự do kiếm ăn. Do tập tính hoạt động trực tiếp trên nền đất, khu vực thả nuôi luôn phải giữ khô ráo nhằm cắt đứt nguồn phát sinh mầm bệnh. Để chống sốc nhiệt trong mùa hè, ông Thiện chủ động trồng xen nhiều cây ăn quả quanh vườn, vừa tạo bóng mát tự nhiên giúp gà hạ nhiệt, vừa giữ môi trường thông thoáng. Nhờ quy trình chăm sóc bài bản, mỗi năm trang trại thu về tổng doanh thu 1,3 - 1,5 tỷ đồng, mang lại lợi nhuận thuần từ 250 - 300 triệu đồng.

Cùng ở tổ dân phố Bùi, gia đình ông Trần Văn Liêm cũng phát triển quy mô 3.000 - 4.000 con/lứa. Toàn bộ con giống được ông tuyển chọn kỹ lưỡng từ các đơn vị cung ứng có uy tín và tiêm phòng vắc-xin đầy đủ. Sau mỗi lứa xuất bán, toàn bộ nền chuồng được thu dọn, tiêu độc khử trùng nghiêm ngặt trước khi vào lứa mới. Ở giai đoạn đầu, gà được nuôi úm hoàn toàn trong chuồng để theo dõi sức khỏe. Để tối ưu chi phí, ông Liêm phối trộn cám công nghiệp với các phụ phẩm nông nghiệp theo tỷ lệ dinh dưỡng phù hợp cho từng giai đoạn phát triển.

"Khoảng trống" An toàn sinh học và thách thức dịch bệnh

Dù mang lại hiệu quả kinh tế rõ nét, phương thức nuôi gà thả vườn vẫn tiềm ẩn không ít hạn chế. Việc gia tăng mật độ chăn thả qua nhiều năm khiến phân và chất thải tích tụ, dễ làm ô nhiễm môi trường đất và nguồn nước. Đây chính là mầm mống phát sinh dịch bệnh, nhất là trong thời điểm giao mùa, mưa nhiều, độ ẩm không khí tăng cao.

Mặt khác, chăn thả tự nhiên có thời gian nuôi kéo dài, không phù hợp với các trang trại quy mô quá lớn do khó khăn trong quản lý tổng đàn và kiểm soát sản lượng (đối với gà đẻ trứng).

Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, chăn nuôi gà thả vườn là mô hình rất phổ biến tại các vùng có diện tích đất đồi bãi rộng. Tuy nhiên, để những ưu điểm tự nhiên phát huy tối đa giá trị, người dân không thể chỉ phụ thuộc vào yếu tố "thả tự nhiên". Một đàn gà khỏe mạnh, có giá trị thương phẩm cao bắt buộc phải được kiểm soát chặt chẽ từ con giống, nguồn thức ăn, thiết kế chuồng trại cho đến công tác phòng, chống dịch bệnh.

Để khắc phục những "khoảng trống" này, ngành chức năng khuyến cáo người chăn nuôi cần áp dụng đồng bộ các giải pháp an toàn sinh học:

Việc xây dựng chuồng trại phải ở vị trí cao ráo, thoáng mát, dễ vệ sinh, bố trí diện tích vườn thả đạt chuẩn từ 1 - 4.5m²/con tùy theo giai đoạn sinh trưởng để gà vận động tự nhiên, hạn chế quá tải môi trường.

Cùng với đó, thực hiện đầy đủ lịch tiêm phòng vắc-xin theo hướng dẫn của cán bộ thú y; điều chỉnh khẩu phần ăn cân đối, cung cấp nguồn nước sạch liên tục. Khi phát hiện vật nuôi có biểu hiện ốm hoặc chết bất thường, phải nhanh chóng cách ly và báo cho chính quyền hoặc cơ quan thú y địa phương để được hướng dẫn xử lý, tuyệt đối không bán tháo hay xả thải ra môi trường.

Đột phá từ giống gà lai chọi và chuỗi liên kết hiện đại

Trong cơ cấu đàn gia cầm của thành phố Bắc Ninh hiện đạt khoảng 26 triệu con, việc lựa chọn các giống gà có ưu thế vượt trội về sức đề kháng và chất lượng thịt đang tạo ra những bước chuyển biến mạnh mẽ. Bên cạnh các giống truyền thống như gà Mía, gà Ri, Đông Tảo, Hồ, Tam Hoàng... giống gà lai chọi đang được khoảng 5% số hộ chăn nuôi (tương đương 100 hộ quy mô lớn) ưu tiên lựa chọn.

Gà lai chọi là kết quả lai tạo giữa gà chọi thuần chủng và các giống gà nội địa, hội tụ những đặc tính ưu việt: sức đề kháng cao, tỷ lệ sống tốt, khả năng thích ứng linh hoạt với nhiều điều kiện thời tiết và chất lượng thịt săn chắc, thơm ngon.

Năm 2005, ông Nguyễn Hữu Quý (thôn Ngò 1, xã Đồng Kỳ) khởi nghiệp với 2.000 con gà lai chọi thử nghiệm. Nhờ áp dụng phương pháp nuôi bán tự nhiên, đàn gà sinh trưởng tốt, lông bóng mượt, thịt thương phẩm bán được giá cao. Từ thành công ban đầu, ông Quý mạnh dạn đầu tư mở rộng trang trại. Đến nay, trang trại của ông thường xuyên duy trì tổng đàn khoảng 30.000 con. Năm 2025, gia đình ông xuất bán hơn 130 tấn gà, đạt tổng doanh thu kỷ lục 8,5 tỷ đồng, thu về lợi nhuận hơn 2 tỷ đồng, đồng thời tạo việc làm ổn định cho 8 - 14 lao động địa phương với mức thu nhập 6 - 8 triệu đồng/người/tháng.

"Gà lai chọi rất dễ nuôi, thích nghi tốt với mọi điều kiện thời tiết. Tuy nhiên, loại gà này đòi hỏi kỹ thuật cao hơn về quản lý nhiệt độ ở giai đoạn gà con và yêu cầu không gian rộng. Nếu nhốt kín hoàn toàn, gà dễ bị stress, còi cọc và giảm chất lượng thịt. Do đó, vệ sinh chuồng trại và tiêm phòng định kỳ là điều kiện tiên quyết." - Ông Nguyễn Hữu Quý, chủ trang trại chăn nuôi gà lai chọi.

Để đảm bảo nguồn con giống chất lượng cao cho người dân, các doanh nghiệp trên địa bàn đã chủ động đầu tư công nghệ hiện đại. Điển hình như Công ty TNHH Thương mại - Dịch vụ Lại Vượng (xã Hợp Thịnh) với hệ thống trang trại rộng gần 10.000 m², nuôi 25.000 con gà bố mẹ theo quy trình khép kín tự động. Sở hữu 20 lò ấp trứng công nghệ cao công suất 19.200 con/lò/lứa, mỗi năm công ty cung ứng ra thị trường khoảng 3 triệu con gà giống chất lượng.

Bà Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Giám đốc Công ty Lại Vượng cho biết, việc áp dụng mô hình nuôi gà đẻ trứng hiện đại giúp tỷ lệ ấp nở thành công luôn đạt từ 92 - 95%. Toàn bộ đàn gà giống được tiêm vắc-xin phòng bệnh Marek trước khi xuất bán. Không chỉ đáp ứng nhu cầu trong thành phố, con giống của đơn vị còn được cung cấp đến nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước như Quảng Ninh, Phú Thọ, Hải Phòng, Đắk Lắk, Gia Lai...

Hướng đi cho tương lai ngành chăn nuôi sinh thái

Thực tiễn đã chứng minh, chăn nuôi gà thả đồi không chỉ là sinh kế hiệu quả giúp nông dân làm giàu, mà còn là mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp sinh thái tuần hoàn. Nhờ tận dụng diện tích đất lâm nghiệp, giảm thiểu chi phí thức ăn công nghiệp và tạo ra dòng sản phẩm thực phẩm chất lượng cao, mô hình này đáp ứng hoàn hảo xu hướng tiêu dùng hiện đại.

Tuy nhiên, để nghề nuôi gà thả đồi phát triển vững chắc, việc khắc phục hoàn toàn những lỗ hổng về an toàn sinh học là bài toán mang tính chiến lược. Sự chủ động của người dân trong việc tuân thủ quy trình kỹ thuật, kết hợp với vai trò đồng hành của các doanh nghiệp cung ứng giống uy tín và sự giám sát chặt chẽ từ lực lượng thú y chuyên ngành sẽ là "kiềng ba chân" vững chắc.

Khi các rào cản kỹ thuật được tháo gỡ, sản phẩm gà thả đồi không chỉ dừng lại ở thị trường nội tỉnh mà sẽ vươn xa, khẳng định thương hiệu và giá trị kinh tế vượt trội trong chuỗi giá trị nông nghiệp công nghệ cao.