.jpg)
Ngành chăn nuôi Việt Nam đang đứng trước một khúc ngoặt lịch sử. Khi khát vọng hội nhập quốc tế ngày càng mở rộng với giá trị xuất khẩu chạm mốc 2,1 tỷ USD, bài toán an toàn thực phẩm (ATTP) lại trở thành áp lực sống còn. Trong bối cảnh đất nước đang sửa đổi Luật An toàn thực phẩm và thực thi Chiến lược phát triển chăn nuôi giai đoạn 2021–2030, việc thay đổi tư duy quản trị, chuyển từ kiểm tra sự cố sang phòng ngừa rủi ro toàn diện không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn là mệnh lệnh từ sức khỏe cộng đồng.
Trong bối cảnh bệnh dịch tả lợn châu Phi diễn biến phức tạp, trang trại lợn của gia đình chị Nguyễn Thu Kim (Ba Vì, Hà Nội) vẫn duy trì khỏe mạnh.
Không thể phủ nhận những chuyển biến tích cực của ngành chăn nuôi trong thời gian qua. Bức tranh pháp lý ngày càng hoàn thiện với Luật Chăn nuôi, Luật Thú y cùng hơn 200 tiêu chuẩn và 65 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. Khái niệm "đất chăn nuôi tập trung" vừa được cụ thể hóa trong Luật Đất đai (sửa đổi) đã giải tỏa điểm nghẽn hạ tầng lâu nay. Trên thực tế, các mô hình an toàn sinh học đã chứng minh hiệu quả kinh tế vượt trội. Trang trại gà của anh Trịnh Tiến Toàn (Ninh Bình) quy mô 60.000 con hay mô hình nuôi lợn của chị Nguyễn Thu Kim (Ba Vì, Hà Nội) là những minh chứng sống động: không kháng sinh, không dịch bệnh, tỉ lệ hao hụt cực thấp và mang lại lợi nhuận bền vững ngay cả khi Dịch tả lợn châu Phi hoành hành.
Tuy nhiên, những điểm sáng đó còn hạn chế. Theo đánh giá từ giới chuyên môn, chăn nuôi Việt Nam vẫn tồn tại ba "nút thắt":
Thứ nhất, gần 50% sản lượng chăn nuôi toàn quốc vẫn nằm trong tay hàng triệu hộ nhỏ lẻ, tự phát. Việc sử dụng thức ăn thừa, thiếu vốn đầu tư chuồng trại và tâm lý "chờ dịch mới chống" khiến rủi ro lây nhiễm luôn rình rập.
Thứ hai, cả nước hiện có 552 cơ sở giết mổ tập trung nhưng lại tồn tại tới gần 25.000 điểm giết mổ tự phát (gấp 45 lần), trong đó 73% hoạt động không phép.
Thứ ba, tình trạng lạm dụng thuốc thú y, không tuân thủ thời gian ngưng sử dụng kháng sinh trước khi xuất bán vẫn diễn ra phổ biến, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người tiêu dùng.
Tại Hà Nội, bài toán này đang được giải bằng cách rà soát, quy hoạch lại 80 cơ sở giết mổ tập trung, quyết liệt xóa bỏ các điểm chui, đồng thời phủ sóng nền tảng số check.hanoi.gov.vn để minh bạch hóa dữ liệu. Dù vậy, nhìn trên phạm vi toàn quốc, chuỗi liên kết vẫn đứt gãy, khiến công tác truy xuất nguồn gốc rơi vào tình trạng "mất dấu" ở mắt xích trung gian.
Công tác quản lý giết mổ thời gian qua đã có nhiều chuyển biến tích cực.
Tại hội thảo quốc tế về kiểm soát ATTP mới đây, TS. Garret Ashabranner (Đại học Quốc gia Kansas, Hoa Kỳ) đã đưa ra một triết lý quản trị đáng suy ngẫm: "An toàn thức ăn chăn nuôi là một hệ thống, không phải là một bài kiểm tra". Nhìn sang Hoa Kỳ, quốc gia sở hữu nền nông nghiệp công nghiệp hóa hàng đầu thế giới, sự an toàn của chuỗi cung ứng được bảo vệ bởi 7 rào cản phòng ngừa chủ động thay vì thụ động xử lý vi phạm ngay từ gốc. Cụ thể, quy trình này kiểm soát nghiêm ngặt nhà cung cấp dựa trên danh mục chuẩn GRAS (được chứng minh an toàn) và quy định AAFCO. Tiếp đến môi trường, cơ sở hạ tầng, thiết bị luôn ở trạng thái sạch sẽ tuyệt đối. Bắt buộc nhận diện sớm mọi yếu tố rủi ro về sinh học, hóa học, phóng xạ và vật lý.Thiết lập quy trình kiểm soát chuyên biệt do nhân sự đạt chuẩn PCQI giám sát.
Cùng với đó, việc kiểm tra môi trường, hiệu chuẩn thiết bị, xử lý triệt để nguyên nhân gốc rễ khi xuất hiện sai lệch (như vi khuẩn Salmonella). Ngăn ngừa nhiễm chéo trong quá trình phân phối từ nhà máy đến trang trại.
Sự phối hợp nhịp nhàng giữa FDA, USDA và hệ thống AFRPS giúp truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm chỉ trong vài giờ.
TS. Ashabranner nhấn mạnh, một bước xử lý nhiệt hay kiểm nghiệm mẫu thành phẩm cuối cùng không thể đảm bảo an toàn nếu môi trường sản xuất xung quanh không được kiểm soát. Nếu chuỗi vận hành hổng ở bất kỳ mắt xích nào, sản phẩm rất dễ tái nhiễm khuẩn ngay sau khi chế biến.
Chiến lược quản trị kháng sinh và tương lai của "Một sức khỏe"
Một góc nhìn đột phá khác từ Hoa Kỳ là chiến lược quản trị kháng sinh (antibiotic stewardship) do TS. Haley Larson chia sẻ. Từ bài học đắt giá về hiện tượng kháng thuốc khi lạm dụng kháng sinh kích thích sinh trưởng từ thập niên 1940, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã ban hành những quy định mang tính bước ngoặt:
Cấm hoàn toàn kháng sinh kích thích sinh trưởng: Các dòng kháng sinh quan trọng đối với y tế con người không được phép phối trộn tự do vào thức ăn chăn nuôi.
Cơ chế Chỉ thị Thuốc thú y (VFD): Kháng sinh chỉ được dùng để phòng, kiểm soát hoặc điều trị bệnh khi có đơn kê bằng văn bản từ bác sĩ thú y dựa trên mối quan hệ VCPR (Bác sĩ – Bệnh nhân – Chủ nuôi). Các nhà máy sản xuất thức ăn tuyệt đối không được tự ý dùng sai chỉ định (off-label).
Đẩy mạnh giải pháp thay thế: Nhằm giảm phụ thuộc vào hóa chất, Hoa Kỳ tập trung nâng cao sức tự đề kháng cho đàn vật nuôi bằng dinh dưỡng tiên tiến: ứng dụng vi sinh vật có lợi (Probiotics, Prebiotics, Postbiotics), acid hữu cơ, enzyme, tinh dầu thực vật và các dòng thuốc không gây kháng thuốc ở người.
Lối đi nào cho chăn nuôi Việt Nam?
Kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến chỉ ra rằng, việc bảo vệ an toàn thực phẩm không thể thực hiện bằng những chiến dịch ngắn hạn hay những đợt thanh tra đột xuất. Để tái thiết ngành chăn nuôi, Việt Nam cần thực thi đồng bộ các nhóm giải pháp chiến lược:
Thứ nhất, chuyển đổi tư duy quản lý: Chuyển từ "tiền kiểm" và kiểm tra sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát nguy cơ xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng theo nguyên tắc "Một sức khỏe" (One Health)—kết nối chặt chẽ giữa sức khỏe động vật, con người và môi trường.
Thứ hai, tái cấu trúc hạ tầng giết mổ: Kiên quyết xóa bỏ các cơ sở giết mổ tự phát, không đảm bảo an toàn sinh học. Xây dựng chính sách ưu đãi đất đai, tín dụng để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào các nhà máy giết mổ, chế biến công nghiệp hiện đại.
Thứ ba, siết chặt quản trị kháng sinh: Áp dụng lộ trình kiểm soát kháng sinh nghiêm ngặt từ khâu nhập khẩu, sản xuất thức ăn đến kê đơn thú y, tiến tới cấm hoàn toàn việc dùng kháng sinh phòng bệnh diện rộng.
Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và liên kết chuỗi: Dùng công nghệ số (Blockchain, QR code, IoT) để liên thông dữ liệu từ trang trại đến bàn ăn. Tạo lập hành lang kinh tế minh bạch để những sản phẩm chăn nuôi sạch, đạt chuẩn VietGAHP/hữu cơ bán đúng giá trị, tạo động lực cho nông dân chuyển đổi.
An toàn thực phẩm trong chăn nuôi không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp, mà là trụ cột bảo vệ uy tín quốc gia trên trường quốc tế. Tiếp thu có chọn lọc mô hình quản trị toàn diện từ các nền nông nghiệp phát triển như Hoa Kỳ, kết hợp với tinh thần quyết liệt trong cải cách thể chế, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng một nền chăn nuôi an toàn, hiện đại và phát triển bền vững.
