Trong guồng quay hiện đại, khi đĩa thức ăn trên mâm cơm gia đình không chỉ dừng lại ở câu chuyện “ăn no” mà đã nâng cấp thành nhu cầu “ăn sạch và an toàn”, ngành chăn nuôi Việt Nam đang đứng trước một khúc ngoặt sinh tử. Áp lực từ rào cản kỹ thuật quốc tế, nỗi lo tổn hại sức khỏe cộng đồng cùng bóng ma kháng thuốc đang buộc cả hệ thống phải nhìn nhận lại một thói quen cố hữu: việc lạm dụng kháng sinh trong chuồng trại. Sử dụng thuốc thú y minh bạch, dựa trên cơ sở khoa học và có trách nhiệm không còn là lời khuyến nghị mang tính lý thuyết, mà đã trở thành mệnh lệnh sinh tồn cho cả ngành nông nghiệp.
Nâng cao an toàn sinh học, dùng vắc-xin và chế phẩm vi sinh thay thế kháng sinh đang là chiến lược giúp các tập đoàn chăn nuôi giữ vững thị phần xuất khẩu.
Nhìn ra toàn cầu, bức tranh về thực trạng sử dụng kháng sinh trong nông nghiệp vẫn khoác lên những gam màu khá trầm tối. Báo cáo mới nhất từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) nêu lên một con số báo động: ngành chăn nuôi thế giới hiện ngốn tới gần 75% tổng lượng thuốc kháng khuẩn được sản xuất trên toàn cầu. Ở nhiều quốc gia, hành hành trình quản lý thuốc thú y vẫn buông lỏng; kháng sinh được trộn đều đặn vào máng ăn, bồn nước như một thứ “bảo bối” phòng bệnh mơ hồ, thậm chí bị biến thành chất kích thích tăng trưởng cho động vật lấy thịt.
Chính sự dễ dãi này đã biến vô số trang trại thành những “lò phản ứng” gia tốc quá trình tiến hóa của vi khuẩn. Các nhà khoa học cảnh báo, tình trạng kháng kháng sinh (AMR) hiện đã tiến sát ngưỡng một khủng hoảng y tế toàn cầu. Nếu không có những khoảng dừng quyết liệt, lượng kháng sinh đổ vào chăn nuôi dự kiến sẽ chạm mốc khủng kíp: vượt 143.000 tấn mỗi năm vào năm 2040 — tăng tới 30% so với năm 2019 và vượt xa mức đỉnh lịch sử từng ghi nhận giai đoạn 2013.
Tại Việt Nam, câu chuyện còn trăn trở hơn khi ranh giới giữa “chữa bệnh” và “lạm dụng” từ lâu đã bị nhòe đi. Kháng sinh vốn là thành tựu vĩ đại của y học để cứu rỗi các ca nhiễm trùng, nhưng trong chuồng trại, nó lại bị biến thành công cụ phòng bệnh chủ động theo kiểu “chặn trước cho chắc”. Việc vật nuôi phải dung nạp liên tục các liều kháng sinh dưới mức điều trị ngày này qua ngày khác đã tạo môi trường lý tưởng cho các gen kháng thuốc cùng các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc nảy nở.
Con số thống kê tại các vùng trọng điểm chăn nuôi gia cầm như Đồng Tháp hay khu vực Đông Nam Bộ khiến bất kỳ ai cũng phải giật mình: trung bình một con gà thịt tiêu thụ từ 470 mg đến 500 mg hoạt chất kháng sinh trong suốt vòng đời — cao gấp 5 đến 7 lần so với mức trung bình tại Liên minh Châu Âu (EU). Đáng lo ngại hơn, có tới 72% đến 84% lượng thuốc này được đưa vào cơ thể gà chỉ để “phòng bệnh” định kỳ theo thói quen, hoàn toàn không căn cứ trên bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào.
Bức tranh ở ngành chăn nuôi heo cũng chẳng mấy sáng màu. Lượng kháng sinh trung bình vọt lên mức 286,6 mg trên mỗi kilôgam heo hơi xuất chuồng. Tại các thủ phủ chăn nuôi mật độ cao như Đồng Nai hay TP.HCM, những dòng kháng sinh thế hệ mới như Tetracyclines, Macrolides, Aminoglycosides hay Polymyxins đang được tiêu thụ với khối lượng tính bằng tấn mỗi năm. Tồn dư kháng sinh trong thịt, nguồn nước và đất đai vì thế trở thành mối họa vô hình nhưng hữu hình đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người.
Trước làn sóng báo động đó, thị trường quốc tế đã bắt đầu dựng lên những hàng rào kỹ thuật vô cùng nghiêm ngặt. Tiên phong trên hành trình này là EU. Bắt đầu từ tháng 9/2026, thị trường khó tính này chính thức đóng sập cửa với toàn bộ các sản phẩm thịt, sữa, trứng có nguồn gốc từ phương thức chăn nuôi sử dụng kháng sinh làm chất kích thích tăng trưởng. Tín hiệu phát đi từ Châu Âu như một gáo nước lạnh thức tỉnh các quốc gia xuất khẩu: hoặc là chuyển đổi để nâng tầm tiêu chuẩn, hoặc là tự gạch tên mình khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ở trong nước, khung pháp lý cũng đang siết chặt từng ngày. Nghị định 211/2026/NĐ-CP ban hành ngày 16/6/2026 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chăn nuôi đã tạo ra hành lang pháp lý đủ sức răn đe đối với các hành vi cố tình vi phạm.
Giữa bối cảnh đó, ngày 17/9/2026, Cục Chăn nuôi và Thú y đã tổ chức Hội nghị phổ biến quy định về quản lý, sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản tại Hà Nội. Đại diện cơ quan quản lý, ông Đinh Nam Phương (Phòng Thuốc thú y và Thức ăn chăn nuôi) thẳng thắn nhìn nhận: việc dùng thuốc sai mục đích đang chất thêm rủi ro kháng thuốc và tồn dư hóa chất. Đã đến lúc công tác quản lý phải đi sâu vào từng hành vi thực hành thường nhật, bao phủ trọn vẹn chuỗi giá trị: từ khâu phòng bệnh bằng vắc-xin và an toàn sinh học, chẩn đoán xét nghiệm, kê đơn, bán thuốc đúng chỉ định, cho đến khâu giám sát tồn dư.
Theo đó, trách nhiệm được phân định rõ ràng, cụ thể:
Đối với chủ trang trại: Phải dùng thuốc đúng mục đích, ghi chép nhật ký chăn nuôi đầy đủ và tuân thủ nghiêm ngặt thời gian ngưng dùng thuốc trước khi xuất chuồng.
Đối với người kê đơn: Mọi chỉ định về loại thuốc, liều lượng và liệu trình phải dựa trên căn cứ chuyên môn và kết quả chẩn đoán thực tế.
Đối với cơ sở kinh doanh thuốc thú y: Chỉ bán thuốc theo đơn, hướng dẫn chi tiết cách dùng và lưu trữ đầy đủ chứng từ hóa đơn.
Đối với cơ quan quản lý: Tăng cường hướng dẫn, giám sát, phát bản tin cảnh báo kịp thời và đồng hành hỗ trợ người dân chuyển đổi.
Nghị định 211/2026/NĐ-CP ngày 16/6/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính về chăn nuôi.
Suy cho cùng, kiểm soát dịch bệnh vẫn là chiếc chìa khóa vạn năng quyết định sự thành bại của người nuôi. Kháng sinh không phải là thần dược duy nhất, và việc quản lý nó liên quan trực tiếp đến sức khỏe vật nuôi, hiệu quả kinh tế lẫn môi trường sinh thái.
Chia sẻ về Dự án “Ứng dụng công nghệ nghiên cứu và đổi mới sáng tạo để nâng cao an toàn sinh học và góp phần giảm thiểu sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi heo tại hai vùng sinh thái nông nghiệp của Việt Nam”, PGS.TS Ngô Thị Kim Cúc, Phó Viện trưởng Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam cho biết: Dự án được triển khai thực địa từ tháng 7/2026, dự án hướng tới mục tiêu cốt lõi: thay đổi thái độ và hành vi của người chăn nuôi, lấy an toàn sinh học làm trụ cột để giảm sự phụ thuộc vào kháng sinh.
Những chuyển biến tích cực bước đầu trong nhận thức của các chủ trang trại đang tạo tiền đề quan trọng. Dự kiến đến tháng 2/2027, khi mô hình này hoàn thiện, nó sẽ trở thành bộ chuẩn mực chăn nuôi an toàn, có khả năng nhân rộng ra toàn cộng đồng.
Bản chất của chăn nuôi an toàn sinh học không thuần túy là bài toán kỹ thuật khô cứng, mà là một cuộc cách mạng trong phương thức tổ chức sản xuất. Ở đó, người chăn nuôi trở thành chủ thể chủ động kiểm soát mọi rủi ro. Khi những thao tác như sát trùng, khử khuẩn, kiểm soát người và xe ra vào, quản lý con giống, nguồn nước và thức ăn trở thành thói quen tự giác hàng ngày, rào chắn an toàn sinh học mới thực sự phát huy tác dụng. Đây chính là nền tảng vững chắc giúp ngành chăn nuôi giảm thiểu dịch bệnh, tự tin giảm kháng sinh và nâng cao giá trị thương phẩm.
Cuộc chuyển dịch cội nguồn từ cộng đồng doanh nghiệp
Đứng trước lộ trình cấm kháng sinh đã định sẵn, làn sóng đổi mới sáng tạo đang lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng doanh nghiệp. Không đợi đến khi các chế tài siết chặt, nhiều tập đoàn lớn đã chủ động nhập cuộc, coi đây là cơ hội vàng để tái cấu trúc và định vị lại thương hiệu.
Ở khối doanh nghiệp FDI, các ông lớn như C.P, De Heus, CJ hay Japfa đang dốc lực nghiên cứu các công thức thức ăn chăn nuôi hoàn toàn không chứa kháng sinh. Thay vào đó là việc tích hợp các phụ gia sinh học, enzyme tiêu hóa, kết hợp đầu tư hệ thống trang trại khép kín hiện đại nhằm triệt tiêu nguy cơ mầm bệnh từ bên ngoài.
Trong khi đó, các doanh nghiệp nội địa như GreenFeed, Dabaco, Masan MEATLife… cũng nhanh chân chiếm lĩnh thị trường bằng các dòng sản phẩm thịt “không kháng sinh”, xây dựng niềm tin người tiêu dùng dựa trên thông điệp an toàn tuyệt đối. Tương tự, ngành dược thú y cũng chứng kiến sự dịch chuyển dòng vốn mạnh mẽ từ sản xuất kháng sinh sang nghiên cứu vắc-xin, chế phẩm vi sinh và các loại thảo dược tự nhiên.
Hành trình loại bỏ kháng sinh ra khỏi mâm cơm của hàng triệu gia đình không phải là chuyện ngày một ngày hai, nhưng đó là con đường bắt buộc phải đi. Khi người nông dân thay đổi tư duy, doanh nghiệp tiên phong giải pháp và nhà nước siết chặt quản lý, ngành chăn nuôi Việt Nam mới có thể tự tin bước ra thế giới với vị thế của một nền nông nghiệp xanh, sạch và bền vững.
