Trong ký ức của nhiều thế hệ nông dân vùng đồng bằng châu thổ, nước mặn từng bị xem là "kẻ thù" của đồng ruộng. Mỗi độ gió chướng thổi về, triều cường dâng cao mang theo vị mặn chát tràn vào nội đồng, để lại sau lưng những thửa ruộng nứt nẻ, những mùa vàng thất bát và nỗi lo cơm áo đè nặng lên vai người trồng lúa. Thế nhưng, bằng sự nhạy bén và tư duy chuyển đổi linh hoạt, người nông dân tại nhiều vùng ven của thành phố Cần Thơ hôm nay đang viết lại câu chuyện thích ứng với tự nhiên theo một cách hoàn toàn khác: biến thách thức của hạn mặn thành lợi thế sinh kế.
Thay vì gồng mình "ngăn mặn, giữ ngọt" một cách cực đoan để duy trì thế độc canh cây lúa vốn đầy bấp bênh, bà con đã chọn lối đi thuận thiên: mùa mặn nuôi tôm, mùa ngọt trồng lúa. Sự giao hòa kỳ diệu giữa hai hệ sinh thái tưởng chừng đối lập này không chỉ giúp phục hồi sức khỏe cho đất đai, bảo vệ môi trường mà còn mở ra một chu trình kinh tế tuần hoàn khép kín, mang lại nguồn thu nhập kép đầy bền vững.

Thu hoạch tôm trong ruộng lúa ở Cần Thơ.
Trên những cánh đồng thuộc xã Hòa Tú (TP Cần Thơ), không khí lao động những ngày này rộn ràng hơn bao giờ hết. Vừa hoàn tất việc thu hoạch 0,5 ha lúa giống ST25 canh tác trên nền đất nuôi tôm, ông Mã Văn Hồng, Giám đốc Hợp tác xã (HTX) Nông ngư Hòa Đê, không giấu được niềm phấn khởi. Khác với tập quán bán lúa tươi ngay tại ruộng vốn dễ bị thương lái ép giá, suốt ba năm qua, ông Hồng cùng các xã viên kiên trì giữ lại toàn bộ sản lượng lúa để xay xát thành gạo thành phẩm cung ứng trực tiếp ra thị trường.
Cách làm bài bản này đã chứng minh giá trị vượt trội khi hạt gạo làm ra luôn trong tình trạng "cung không đủ cầu". "Gạo ST25 trồng trên vùng đất tôm - lúa có hương vị đậm đà, dẻo thơm đặc trưng nên được khách hàng tin tưởng đặt mua từ rất sớm, thậm chí người tiêu dùng còn chủ động đề xuất mức giá xứng đáng với chất lượng. Nếu như trước đây giá gạo chỉ quanh quẩn mức 22.000 đồng/kg, thì sau đó tăng lên 30.000 đồng/kg và hiện tại đã chạm mốc 35.000 đồng/kg mà vẫn đắt hàng", ông Hồng chia sẻ.

Với bề dày hàng chục năm gắn bó cùng mô hình xen canh tôm - lúa, HTX Nông ngư Hòa Đê hiện duy trì tổng diện tích sản xuất khoảng 32 ha, trong đó có gần 25 ha được canh tác giống lúa đặc sản ST25 theo quy trình hữu cơ nghiêm ngặt. Bí quyết làm nên thương hiệu và lợi nhuận cao ở đây chính là sự cộng sinh tự nhiên. Trong suốt vụ nuôi tôm mùa mặn, lượng thức ăn dư thừa cùng chất thải hữu cơ tích tụ dưới đáy ao trở thành nguồn dinh dưỡng dồi dào, màu mỡ. Khi mùa mưa đến, nước ngọt rửa trôi độ mặn, bà con xuống giống lúa mà hầu như không phải sử dụng đến phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Nhờ vậy, chi phí đầu tư phân bón giảm xuống mức tối thiểu, chỉ khoảng 80.000 - 90.000 đồng/công/vụ, giúp người nông dân tối ưu hóa lợi nhuận trên từng tấc đất.
Đồng quan điểm về tính bền vững của mô hình này, ông Nguyễn Minh Khoa, một lão nông có 25 năm kinh nghiệm làm tôm - lúa tại xã Hòa Tú khẳng định, việc duy trì nhịp điệu "một vụ tôm, một vụ lúa" mỗi năm chính là chìa khóa vàng để cân bằng hệ sinh thái đồng ruộng. Cây lúa đóng vai trò như một bộ máy lọc sinh học, hấp thụ các chất hữu cơ tồn dư, làm sạch môi trường và cải tạo nền đáy ao, giúp vụ nuôi tôm kế tiếp hạn chế tối đa dịch bệnh và rủi ro. Trong vụ sản xuất năm nay, sau khi thu hoạch tôm vào khoảng cuối tháng 8, đầu tháng 9 âm lịch, ông Khoa tiến hành xả nước, cải tạo đất và xuống giống lúa Đông Xuân. Kết quả, ruộng lúa ST25 đạt năng suất khoảng 700 kg/công, với giá bán ổn định ở mức 8.000 đồng/kg, mang lại nguồn thu nhập khá cho gia đình.

Người dân thả tôm giống tại xã Lương Tâm, thành phố Cần Thơ.
Câu chuyện chuyển đổi tư duy sản xuất không chỉ dừng lại ở Hòa Tú mà đang lan tỏa mạnh mẽ sang nhiều địa phương khác của thành phố Cần Thơ, tiêu biểu như xã Lương Tâm. Trước đây, gia đình bà Nguyễn Thị Oanh (ngụ tại ấp 6, xã Lương Tâm) từng có quãng thời gian dài chật vật bám trụ với 3 ha đất trồng lúa. Do đặc thù diện tích canh tác nằm ngoài vùng đê bao, hệ thống thủy lợi chưa khép kín nên mỗi khi xâm nhập mặn ập đến, ruộng lúa của gia đình bà lại rơi vào cảnh cháy lá, lép hạt, năng suất sụt giảm nghiêm trọng, nhiều vụ thu không đủ bù chi.
Nhận thấy sự bất lực của việc cố gắng chống chọi với tự nhiên, sau khi tham quan và học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình tiên phong trong vùng, gia đình bà Oanh quyết định rẽ hướng sang luân canh tôm - lúa. Sự thay đổi này đã tạo nên bước ngoặt lớn cho kinh tế gia đình. Thay vì chỉ trông chờ vào một nguồn thu bấp bênh, mảnh ruộng của bà nay vận hành theo hai nhịp đập kinh tế rõ rệt: mùa mặn thả nuôi tôm, mùa ngọt gieo trồng lúa.
Tính toán hiệu quả kinh tế trên cùng một diện tích, bà Oanh phấn khởi cho biết, vụ lúa vừa qua sau khi trừ hết chi phí đã mang về cho gia đình khoản lãi ròng khoảng 50 triệu đồng; cộng thêm nguồn thu từ vụ nuôi tôm trước đó đạt khoảng 60 triệu đồng, tổng thu nhập đã tăng lên gấp bội so với thời kỳ độc canh cây lúa. Đáng quý hơn, từ những bỡ ngỡ ban đầu, nhờ sự đồng hành sát sao của đội ngũ cán bộ khuyến nông trong việc hướng dẫn kỹ thuật kiểm tra môi trường nước, chọn giống và quản lý dịch bệnh, bà con nông dân nơi đây đã từng bước làm chủ hoàn toàn quy trình sản xuất hiện đại.
Từ thực tiễn sinh động của những hộ dân như bà Oanh, xã Lương Tâm đã xác định rõ hướng đi chiến lược cho nền nông nghiệp địa phương. Trong tổng số gần 5.330 ha đất sản xuất nông nghiệp toàn xã, hiện đã có gần 244 ha được chuyển đổi sang mô hình tôm - lúa với sự tham gia của 157 hộ dân. Tuy nhiên, dư địa phát triển vẫn còn rất lớn khi toàn xã vẫn còn khoảng 669 ha đất ngoài đê bao đang canh tác lúa kém hiệu quả, thường xuyên phải bỏ hoang vụ 2 hoặc vụ 3 để né mặn. Nhìn sang các địa phương lân cận như Xà Phiên với 634 ha hay Vĩnh Viễn với 189,5 ha tôm - lúa đang phát huy hiệu quả, có thể thấy làn sóng chuyển đổi thuận thiên đang mở ra cơ hội bứt phá mạnh mẽ cho cả vùng.
Phó Chủ tịch UBND xã Lương Tâm Trịnh Quốc Quý nhấn mạnh, chính quyền địa phương xem mô hình tôm - lúa là giải pháp trọng tâm để thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao đời sống nhân dân. Trong giai đoạn 2026 - 2030, xã đặt mục tiêu mở rộng thêm 220 ha diện tích tôm - lúa, trong đó riêng năm 2026 đã triển khai thành công 51,8 ha. Để hiện thực hóa mục tiêu này một cách bền vững, địa phương không chạy theo số lượng mà chú trọng lồng ghép các nguồn vốn hỗ trợ, đẩy mạnh chuyển giao khoa học kỹ thuật và xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ, giúp nông dân yên tâm đầu tư, tránh rơi vào vòng luẩn quẩn "được mùa mất giá" hay phát triển tự phát.
Nhìn ở tầm vĩ mô, theo số liệu từ Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ, trong tổng quy mô nuôi trồng thủy sản khoảng 50.000 ha của toàn thành phố, mô hình tôm - lúa hiện chiếm khoảng 8.000 ha, tập trung chủ yếu tại các địa bàn có điều kiện sinh thái chuyển tiếp mặn - ngọt như Hòa Tú, Ngọc Tố, Nhu Gia, Gia Hòa, Lương Tâm, Vĩnh Viễn và Xà Phiên. Ưu thế vượt trội của phương thức canh tác này không chỉ nằm ở bài toán lợi nhuận trước mắt mà còn ở giá trị bảo vệ tài nguyên đất và nước về lâu dài. Sự luân phiên đối tượng nuôi trồng tự nhiên giúp cắt đứt vòng đời của nhiều loại mầm bệnh, giảm thiểu tối đa lượng hóa chất đưa vào môi trường, tạo ra những sản phẩm nông nghiệp sạch đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thị trường trong nước và xuất khẩu.
Tuy nhiên, để mô hình tôm - lúa thực sự trở thành trụ cột kinh tế vững chắc trước những diễn biến ngày càng cực đoan của biến đổi khí hậu, việc tổ chức sản xuất đòi hỏi tầm nhìn dài hạn và sự đồng bộ cao. Ông Võ Văn Bé, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp TP Cần Thơ lưu ý rằng, mở rộng diện tích phải đi đôi với kiểm soát chặt chẽ quy trình kỹ thuật và xây dựng liên kết chuỗi. Trong đó, công tác quản lý môi trường nước, kiểm soát chất lượng con giống đầu vào và chủ động phòng trị bệnh trên tôm là những mắt xích then chốt quyết định sự thành bại của cả mùa vụ. Đối với những nông hộ mới chuyển đổi, việc tập huấn thường xuyên để nâng cao trình độ canh tác là yêu cầu bắt buộc nhằm hạn chế rủi ro.
Nhằm hiện thực hóa khát vọng nâng tầm vùng nguyên liệu đặc thù này, UBND TP Cần Thơ đã ban hành Kế hoạch số 165/KH-UBND ngày 14/4/2026 về phát triển sản xuất vùng nuôi tôm - lúa giai đoạn 2026 - 2030. Theo lộ trình đề ra, ngay trong năm 2026, thành phố phấn đấu hình thành chuỗi giá trị sản xuất - tiêu thụ khép kín trên quy mô khoảng 5.979 ha, dự kiến cung ứng ra thị trường 33.447 tấn lúa chất lượng cao và 7.376 tấn tôm thương phẩm. Đồng thời, thành phố sẽ đầu tư xây dựng 3 mô hình điểm tại các xã Lương Tâm, Ngọc Tố và Hòa Tú để làm hạt nhân trình diễn, tổng kết thực tiễn trước khi nhân rộng đại trà.
Hướng tới cột mốc năm 2030, các địa phương gồm Ngọc Tố, Hòa Tú, Nhu Gia, Gia Hòa, Vĩnh Viễn và Lương Tâm sẽ được quy hoạch trở thành những vùng chuyển dịch trọng điểm. Tùy thuộc vào điều kiện thủy văn và năng lực tổ chức của từng tiểu vùng, người dân có thể linh hoạt áp dụng công thức luân canh 1 vụ tôm sú - 1 vụ lúa hoặc nâng cao hệ số sử dụng đất với 2 vụ tôm thẻ chân trắng - 1 vụ lúa mỗi năm.
Để những chủ trương đúng đắn này sớm đi vào cuộc sống một cách trọn vẹn, bên cạnh nỗ lực tự thân của người nông dân, sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng thủy lợi phục vụ điều tiết mặn - ngọt, các gói tín dụng ưu đãi kịp thời cùng việc đẩy mạnh mô hình kinh tế tập thể thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã sẽ là bệ đỡ vững chắc nhất. Khi người nông dân biết nương tựa vào quy luật của tự nhiên và liên kết lại thành một khối thống nhất, con tôm và cây lúa sẽ tiếp tục cùng nhau sinh sôi, mang lại sự trù phú bền vững cho những vùng đất từng một thời gian khó.