“Chìa khóa” nâng tầm thương hiệu chăn nuôi Việt

Phúc lợi động vật không còn là một khái niệm xa lạ hay mang tính lý thuyết suông, mà đang dần trở thành thước đo bắt buộc đối với một nền nông nghiệp nhân văn và bền vững. Việc đảm bảo trạng thái tốt nhất về cả thể chất lẫn tinh thần cho vật nuôi – hạn chế tối đa những đau đớn, căng thẳng không cần thiết – đang được nhiều địa phương, doanh nghiệp và người chăn nuôi chủ động cụ thể hóa thành những hành động thiết thực.

Chăn nuôi gà thả vườn tại Bắc Ninh.

Từ tư duy "nuôi nhốt" sang triết lý ứng xử nhân đạo

Tại cơ sở giết mổ gia súc của Công ty TNHH Thực phẩm Gia Bảo Anh, tổ dân phố Đặng Xá, phường Kinh Bắc, TP. Bắc Ninh trung bình mỗi ngày có từ 10 đến 30 con lợn được xử lý. Điểm khác biệt rõ nét nhất ở đây không chỉ nằm ở khâu tuân thủ nghiêm ngặt vệ sinh thú y hay an toàn thực phẩm, mà là sự thay đổi trong cách đối xử với vật nuôi ở những phút cuối cùng.

Bà Lê Thị Lan, chủ cơ sở cho biết, ngay từ khi bốc dỡ lợn từ xe tải xuống, công nhân tuyệt đối không được đánh đập hay dùng vật nhọn đâm chọc nhằm tránh gây hoảng loạn. Trong thời gian chờ, gia súc được lưu giữ tại khu vực riêng biệt, đủ thức ăn, nước uống. Trước khi hạ mổ, công nhân tiến hành kích ngất bằng điện để tháo tiết, giúp giảm thiểu tối đa tiếng kêu và nỗi đau đớn cho con vật.

Không chỉ ở các khâu giết mổ, làn gió mới về nhận thức phúc lợi động vật đang lan tỏa mạnh mẽ ngay tại các trang trại chăn nuôi hộ gia đình. Tận dụng diện tích vườn đồi rộng gần 8 sào, gia đình bà Đàm Thị Huyền thôn Bùi, xã Tân Yên (Bắc Ninh) đã đầu tư trang trại chăn nuôi gà với quy mô 3.000 – 4.000 con/lứa. Ngoài hệ thống chuồng trại đạt chuẩn kỹ thuật có đệm lót sinh học, đàn gà của bà Huyền được tự do chạy nhảy dưới tán cây mát rượi.

"Khi gia cầm được đáp ứng tập tính tự nhiên như đi lại, đậu nghỉ trên cạu cây hay cào bới, chúng ít bị stress hơn hẳn. Đàn gà sinh trưởng khỏe mạnh, ít phải dùng đến kháng sinh, thịt lại săn chắc và thơm ngon hơn. Đây chính là hướng đi lâu dài mà gia đình tôi hướng tới," bà Huyền chia sẻ.

"Khi gia cầm được đáp ứng tập tính tự nhiên như đi lại, đậu nghỉ trên cạu cây hay cào bới, chúng ít bị stress hơn hẳn. Đàn gà sinh trưởng khỏe mạnh, ít phải dùng đến kháng sinh, thịt lại săn chắc và thơm ngon hơn. Đây chính là hướng đi lâu dài mà gia đình tôi hướng tới,"

Tương tự, trang trại quy mô 15.000 con gia cầm của gia đình anh Mai Văn Thắng (xã Cẩm Lý) cũng áp dụng mô hình bán chăn thả với không gian vườn cây rộng rãi, tạo điều kiện cho đàn vật nuôi phát triển tự nhiên và an toàn sinh học.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Minh, Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản thành phố Bắc Ninh cho biết, thành phố Bắc Ninh hiện có gần 172.000 cơ sở chăn nuôi gia súc, gia cầm; trong đó gồm 169.000 hộ chăn nuôi nông hộ và hơn 3.100 trang trại các quy mô. Tổng đàn duy trì ở mức 1,15 triệu con lợn, 26,3 triệu con gia cầm, hơn 154.000 con trâu, bò, ngựa và 38.000 con dê, cung ứng ra thị trường khoảng 400.000 tấn thịt hơi xuất chuồng mỗi năm. Địa phương đã chủ động lồng ghép các tiêu chí phúc lợi động vật vào chương trình phát triển chăn nuôi an toàn sinh học, VietGAP và kế hoạch tái cơ cấu ngành. Thành phố cũng đẩy mạnh phối hợp tổ chức các lớp tập huấn nhằm nâng cao nhận thức cho người dân.

Đến nay, địa bàn đã ghi nhận 500 cơ sở chăn nuôi gà đẻ và khoảng 12 triệu con gà thả đồi áp dụng hình thức nuôi không lồng hoặc bán chăn thả. Sự chuyển dịch này giúp giảm hẳn tồn dư kháng sinh trong sản phẩm, đáp ứng đúng đòi hỏi khắt khe của các chuỗi bán lẻ và thị trường quốc tế về chuỗi thực phẩm nhân đạo. Trong lĩnh vực chế biến, thành phố hiện cũng đã có 10 cơ sở giết mổ đạt các tiêu chí về phúc lợi động vật.

Đàn nuôi cần được quan tâm gồm mật độ, chất lượng nền chuồng, tiếng ồn và các điều kiện thao tác.

Cần một khung chính sách thống nhất và đồng bộ

Khái niệm phúc lợi động vật tựu trung lại là việc tạo dựng môi trường sống không khó chịu; không đau đớn, thương tổn hay bệnh tật; không sợ hãi; và quan trọng là để vật nuôi tự do thể hiện hành vi bản năng.

Khung pháp lý cho lĩnh vực này tại Việt Nam đã từng bước được định hình thông qua Luật Thú y năm 2015, Luật Chăn nuôi năm 2018 (đặc biệt từ Điều 69 đến Điều 72) cùng các văn bản hướng dẫn. Các quy định nghiêm cấm hành vi ngược đãi, hành hạ vật nuôi đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để các địa phương áp dụng vào thực tiễn.

Dù đã có những bước tiến đáng ghi nhận, song việc thực thi phúc lợi động vật tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít rào cản. Mới đây, tại hội thảo "Phúc lợi động vật - Đề xuất thể chế, chính sách và thực thi" do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam tổ chức các chuyên gia cũng đã mổ xẻ nhiều góc nhìn thẳng thắn.

Theo TS Hạ Thúy Hạnh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam chia sẻ, Việt Nam đang dịch chuyển từ tư duy quản lý chú trọng năng suất, dịch bệnh sang tiếp cận toàn diện hơn. Tuy nhiên, theo định nghĩa của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), phạm vi phúc lợi động vật rất rộng, bao hàm cả sức khỏe, dinh dưỡng, môi trường sống và trạng thái tinh thần của vật nuôi.

Với quy mô đàn vật nuôi lớn (gần 599 triệu con gia cầm, hơn 5,2 triệu tấn thịt lợn và khoảng 20,2 tỷ quả trứng mỗi năm), việc áp dụng các chuẩn mực này có tác động sâu rộng. Bất cập lớn nhất hiện nay là các quy định còn nằm rải rác ở nhiều văn bản, thiếu khái niệm pháp lý đầy đủ và chưa có bộ tiêu chí đánh giá riêng cho từng loài. Ngoài ra, hệ thống dữ liệu quốc gia về số lượng cơ sở đạt chuẩn, tỷ lệ thương tích trong vận chuyển hay hiệu quả gây ngất khi giết mổ vẫn còn là những khoảng trống cần lấp đầy.

"Chúng ta cần hướng tới giai đoạn 2026–2035 với một khung chính sách quốc gia thống nhất, bộ chỉ số giám sát chuẩn hóa và Hệ thống thông tin quốc gia về phúc lợi động vật để phục vụ công tác điều hành," TS Hạ Thúy Hạnh nhấn mạnh.

"Chúng ta cần hướng tới giai đoạn 2026–2035 với một khung chính sách quốc gia thống nhất, bộ chỉ số giám sát chuẩn hóa và Hệ thống thông tin quốc gia về phúc lợi động vật để phục vụ công tác điều hành,"

Lấy vật nuôi làm trung tâm: Hướng tới tiêu chuẩn "5 tốt"

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam chia sẻ, việc tuân thủ phúc lợi động vật chính là chìa khóa gia tăng năng lực cạnh tranh. Trong chuỗi khép kín 3F (Feed - Farm - Food) của BAF, khâu vận chuyển được xác định là mắt xích có rủi ro cao nhất, đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về mật độ, nhiệt độ và thao tác di chuyển.

Theo ông Minh khi đánh giá tiêu chuẩn cần "lấy con vật làm trung tâm" – tức là đo lường trực tiếp trên thể trạng, tỷ lệ chấn thương, hiện tượng què hay phản ứng stress của vật nuôi, thay vì chỉ nhìn vào cơ sở vật chất đơn thuần.

Để người dân dễ hiểu và dễ làm, Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam đã khái quát hóa thông điệp phúc lợi động vật qua quy tắc "5 tốt", gồm: Ăn tốt (dinh dưỡng đầy đủ, sạch sẽ); Ở tốt (môi trường sống thông thoáng, đúng mật độ); Khỏe tốt (được chăm sóc y tế, phòng bệnh); Hành vi tốt (được tự do thể hiện tập tính tự nhiên); Tinh thần tốt (không lo âu, sợ hãi, stress).

Cùng với đó, lộ trình kiến nghị cho giai đoạn 2026–2030 được vạch ra rõ ràng: Chuẩn hóa quy định và tiêu chí trong năm 2026; thí điểm tại các chuỗi sản xuất vào năm 2027; nhân rộng từ năm 2028; tích hợp toàn chuỗi năm 2029 và tiến hành đánh giá, tổng kết vào năm 2030.

Nâng cao phúc lợi động vật không chỉ là bài toán đạo đức hay trách nhiệm xã hội, mà chính là chiến lược căn cơ để nâng tầm thương hiệu nông sản Việt. Một ngành chăn nuôi hiện đại – an toàn – nhân văn – bền vững sẽ là tấm hộ chiếu quyền năng giúp thực phẩm Việt Nam tự tin vươn xa trên bản đồ nông nghiệp toàn cầu.