Lối thoát nào cho người nuôi lợn Nghệ An giữa mùa "bão dịch"?

Dưới mái bờ rô xi măng liêu xiêu miền sơn cước hay những ô chuồng xám xịt vùng bán sơn địa Nghệ An, tiếng thở dài của người nông dân lại len lỏi qua từng kẽ vách. Dịch tả lợn Châu Phi – cái tên từng ám ảnh những xóm làng đang quay trở lại. Không ồn ào như chấn động của một trận thiên tai, cơn bão bệnh lặng lẽ gõ cửa từng căn nhà, cuộn trôi đi bao mồ hôi, hy vọng và những chút vốn liếng chắt chiu của bao người bám lưng vào đất, bám mặt vào chuồng.

Khi “cơ nghiệp” vuột khỏi tầm tay

Ở bản Xăng Kiềng, xã Châu Tiến, cái nắng thu hanh hao hắt vào căn chuồng trống hoác của gia đình bà Lữ Thị Lương. Nhiều năm gắn bó với con lợn, con gà, chưa bao giờ bà cảm thấy bất lực đến thế. Đàn lợn nái – vốn được coi là “hũ tiết kiệm” của gia đình đã hai lần gục ngã trước cơn bão dịch. Ba con lợn nái đang độ sinh sản sung sức lần lượt bỏ ăn rồi quay ra chết. Nỗi đau chưa kịp lắng xuống thì đợt dịch mới lại trút xuống gia đình: con nái vừa nằm ổ được 15 lợn con chưa kịp lớn thì dịch bệnh tật lại phủ đen ô chuồng.

Lợn chết nhanh đến mức người ta chẳng kịp bàng hoàng. Mới buổi sáng, chúng vẫn tranh nhau máng cám, vậy mà đến giữa trưa, khi cái nắng lên cao, một con đã nằm còng queo, hơi thở đứt đoạn. Người nông dân quanh năm chỉ biết con dao, cái cuốc làm sao hiểu hết sự biến ảo quái ác của vi-rút. Họ cuống cuồng chạy chữa, mua đủ thứ thuốc về cho uống trong sự tuyệt vọng, nhưng đáp lại chỉ là sự im lìm lạnh ngắt của đàn vật nuôi.

Trưởng bản Xăng Kiềng Mạc Văn Tùng lặng người khi nói về viễn cảnh của xóm làng. Ba năm liên tiếp, bản nhỏ này rơi vào vòng xoáy nghiệt ngã: tái đàn, hy vọng, rồi lại trắng tay. Sự lặp lại ấy không chỉ bào mòn kinh tế mà còn vắt kiệt tâm trí của những hộ dân chăn nuôi quy mô nhỏ. Khi chuồng trại còn sơ sài, bờ rào xộc xệch, và mầm bệnh ẩn nấp khắp các ngõ ngách, việc kiểm soát nguồn lây dường như nằm ngoài tầm tay của họ.

Dù chính quyền địa phương và cán bộ bản đã liên tục phát động tiêu độc khử trùng, hướng dẫn rắc vôi bột, rào chắn chuồng trại cũng như quy định khoảng cách chôn lấp 30 mét an toàn với nguồn nước; nhưng ở nơi địa hình phức tạp, việc tìm ra một khoảng đất đủ rộng, đủ xa để tiêu hủy lợn bệnh cũng đã là một bài toán hóc húa.

Vòng xoáy trắng tay của những nông hộ nhỏ lẻ

Cơn lốc dịch bệnh không dừng lại ở miền núi cao mà lan sang cả những bản làng lân cận như Kẻ Bọn (xã Quỳ Châu). Nơi đây, gia đình bà Lương Thị Thúy đang nín thở dõi theo từng nhịp thở của 4 con lợn còn lại sau khi 1 con vừa gục xuống. Căn bệnh đến lặng lẽ: lợn bỏ ăn, yếu dần rồi nhắm mắt. Với một hộ gia đình thuần nông, đàn lợn không đơn thuần là tài sản, đó là tiền đóng học phí cho con, là tiền thuốc nom khi ốm đau, là chiếc phao cứu sinh duy nhất để trông vào. "Giờ đàn lợn mà chết hết, chúng tôi chẳng biết lấy gì để sống", câu nói thốt ra đầy xót xa của bà Thúy như xoáy vào lòng người.

Tương tự, tại khối Tân Hòa Hợp, phường Vinh Phú, viễn cảnh ấy cũng chẳng mấy sáng sủa hơn. Chỉ tính từ đầu tháng 9 đến nay, dịch bệnh đã "xông" vào 5 hộ gia đình, cướp đi sinh mạng của 22 con lợn.

Gia đình ông Nguyễn Văn Thắng là một trong những nạn nhân nặng nề nhất. Đàn lợn 21 con – niềm hy vọng kinh tế của cả gia đình – nay chỉ còn lại 5 con thoi thóp. Những ngày này, bóng dáng các cán bộ thú y thuộc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công phường Vinh Phú cùng lực lượng chuyên môn liên tục xuất hiện tại các ô chuồng. Họ lặng lẽ theo dõi, cân đo, lập hồ sơ tiêu hủy và hướng dẫn người dân phun hóa chất khử trùng. Mỗi lần chiếc cân kéo lên, từng con lợn chết được đưa xuống hố sâu là một lần trái tim người chủ chuồng như thắt lại.

Mầm bệnh ẩn nấp và bài toán kiểm soát nguồn lây

Những mất mát tại từng nông hộ chỉ là vài mảnh ghép trong bức tranh toàn cảnh đầy ám ảnh trên địa bàn toàn tỉnh. Thống kê cho thấy, từ đầu năm đến nay, Nghệ An đã ghi nhận 30 ổ dịch tả lợn Châu Phi, buộc phải tiêu hủy 7.332 con lợn với tổng trọng lượng vượt con số 442 tấn.

Lúc này, dịch vẫn đang âm ỉ và bùng phát tại nhiều xã như Quỳnh Anh, Tương Dương, Nghĩa Đồng, Nga My, Lượng Minh. Chỉ tính riêng các địa bàn đang có dịch, số lợn phải tiêu hủy đã lên tới 4.697 con, tương đương hơn 262 tấn thịt. Cơn bão bệnh vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại.

Phân tích về làn sóng dịch bệnh này, ông Trần Võ Ba – Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Nghệ An nhận định: Thời điểm giao mùa, kết hợp với các đợt mưa lớn và lũ lụt diện rộng chính là "môi trường vàng" để vi-rút phát tán và biến đổi phức tạp. Bối cảnh miền núi với đặc thù chăn nuôi nhỏ lẻ, phân tán, thậm chí còn tồn tại thói quen thả rông gia súc đã vô tình biến các bản làng thành những "vùng trống" bảo vệ. Khi nguồn lây chưa được khoanh vùng triệt để, nguy cơ dịch chồng dịch, tái bùng phát sau mỗi đợt mưa lũ là điều gần như khó tránh khỏi.

Thời điểm giao mùa, kết hợp với các đợt mưa lớn và lũ lụt diện rộng chính là "môi trường vàng" để vi-rút phát tán và biến đổi phức tạp. Bối cảnh miền núi với đặc thù chăn nuôi nhỏ lẻ, phân tán, thậm chí còn tồn tại thói quen thả rông gia súc đã vô tình biến các bản làng thành những "vùng trống" bảo vệ. Khi nguồn lây chưa được khoanh vùng triệt để, nguy cơ dịch chồng dịch, tái bùng phát sau mỗi đợt mưa lũ là điều gần như khó tránh khỏi.

Niềm hy vọng trên những gian chuồng cũ

Trước tình hình cấp bách, ngành chuyên môn đã đưa ra hàng loạt khuyến cáo: người dân cần duy trì tần suất tiêu độc, khử trùng chuồng trại; khi quyết định tái đàn phải tuyệt đối chọn con giống có nguồn gốc, hóa đơn kiểm dịch rõ ràng và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình cách ly, theo dõi. Cùng với đó, chính quyền cơ sở đóng vai trò là "lá chắn" tuyên truyền, giúp người dân nâng cao ý thức tự bảo vệ tài sản của chính mình thay vì tâm lý trông chờ, dựa dẫm.

Thế nhưng, sau tất cả những khuyến cáo kỹ thuật, câu chuyện chăn nuôi vẫn là câu chuyện sinh kế cận kề. Đối với những người nông dân nghèo đã nhiều lần gục ngã vì dịch bệnh, việc tái đàn không đơn thuần là một quyết định kinh tế, mà là một nhu cầu sinh tồn. Họ không thể bỏ trống chuồng trại, không thể để đất đai hoang hóa khi phía trước là vô vàn chi phí sinh hoạt hàng ngày.

Chiều dần buông trên những xóm nghèo Nghệ An, mùi vôi bột nồng nặc vẫn phảng phất trong không khí hòa cùng mùi mưa đất ẩm ướt. Những người nông dân vẫn dọn dẹp lại căn chuồng cũ, tay vừa rắc vôi, lòng vừa dâng lên bao nỗi thấp thỏm. Họ tiếp tục chuẩn bị cho một lứa nuôi mới bằng tất cả sự chắt chiu và hy vọng. Nhưng trong sâu thẳm mắt họ, nỗi lo mơ mơ hồ hồ vẫn luôn thường trực: Liệu đợt này, đàn lợn có thể bình an đi qua mùa dịch để đến ngày xuất chuồng?

Một câu hỏi chưa có lời đáp chắc chắn, chỉ biết rằng, trên mảnh đất còn nhiều gian khó này, cuộc chiến giữ giọt mồ hôi của người lao động trước thiên tai, dịch bệnh vẫn sẽ còn là một chặng đường dài đầy trăn trở.