Giữa làn sóng chuyển đổi số đang gõ cửa từng nếp nhà, từng trang trại tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), câu chuyện hiện đại hóa ngành chăn nuôi thường gắn liền với những hình ảnh hào nhoáng về hệ thống chuồng trại tự động hóa, cảm biến môi trường hay trí tuệ nhân tạo. Thế nhưng, đằng sau sự vận hành trơn tru của máy móc, đâu mới là yếu tố cốt lõi quyết định sự thành bại của người nông dân? Thực tiễn sản xuất tại vùng châu thổ Cửu Long đang chỉ ra một chân lý giản dị mà sâu sắc: trong kỷ nguyên số, công nghệ dẫu sắc bén đến đâu cũng chỉ là công cụ hỗ trợ; chính nền tảng tri thức khoa học mới là "chìa khóa" giúp người chăn nuôi chủ động phòng ngừa dịch bệnh, giảm lệ thuộc vào kháng sinh và bảo vệ vững chắc sinh kế của mình.

Khử trùng khu vực chăn nuôi nhằm phòng ngừa nguy cơ phát sinh, lây lan dịch bệnh.
Ngành chăn nuôi nước ta nói chung và ĐBSCL nói riêng đang đứng trước một cuộc chuyển mình đầy áp lực. Bài toán đặt ra không còn dừng lại ở việc làm sao để tăng nhanh tổng đàn hay sản lượng thịt, mà là làm thế nào để kiến tạo ra nguồn thực phẩm an toàn, giá thành hợp lý, kiểm soát chặt chẽ dịch bệnh trong khi vẫn bảo đảm lợi nhuận cho người sản xuất. Nếu như các trang trại quy mô lớn có đủ tiềm lực tài chính để đầu tư công nghệ hiện đại, thì phần đông nông hộ nhỏ lẻ tại miền Tây vẫn phải chắt chiu từng đồng vốn trước cơn bão giá thức ăn chăn nuôi và những diễn biến phức tạp của dịch bệnh.
Trao đổi bên lề Diễn đàn Khuyến nông @ Nông nghiệp tổ chức tại tỉnh Vĩnh Long mới đây, TS Huỳnh Tấn Lộc, giảng viên Khoa Thú y, Trường Nông nghiệp (Đại học Cần Thơ) đã đưa ra một góc nhìn thẳng thắn: công nghệ có thể tối ưu hóa quy trình sản xuất, nhưng khoa học mới là nền tảng để người chăn nuôi đưa ra những quyết định đúng đắn. Theo phân tích của ông, chăn nuôi hiện đại phải được xây dựng vững chắc trên bốn trụ cột: an ninh lương thực, kiểm soát dịch bệnh, phúc lợi động vật và cách tiếp cận Một sức khỏe. Trong đó, bước ngoặt mang tính sống còn là chuyển dịch tư duy từ "chữa bệnh" bị động sang "phòng bệnh" chủ động thông qua việc giám sát dịch tễ, chẩn đoán sớm mầm bệnh, sử dụng vaccine khoa học và quản lý đàn vật nuôi bằng dữ liệu.
Điều đáng quý là tiếp cận công nghệ số trong chăn nuôi không nhất thiết phải bắt đầu bằng những hệ thống tự động hóa đắt đỏ vượt quá khả năng chi trả của nông dân. Đối với một nông hộ quy mô vừa và nhỏ, việc ghi chép tỉ mỉ ngày nhập đàn, lịch tiêm phòng, lượng thức ăn tiêu thụ hay danh mục thuốc đã sử dụng chính là viên gạch đầu tiên để quản trị sản xuất dựa trên dữ liệu. Các ứng dụng số có thể giúp lưu trữ và phân tích thông tin nhanh chóng, nhưng giá trị thực tiễn lại nằm ở tư duy và khả năng vận dụng kiến thức khoa học của người cầm sổ.
Từ các nghiên cứu thực địa tại ĐBSCL, TS Huỳnh Tấn Lộc nhận định, sản xuất nhỏ lẻ, phân tán vẫn là đặc trưng khó thể xóa bỏ trong ngày một ngày hai. Khi nguồn vốn, hạ tầng và khả năng tiếp cận dịch vụ thú y của bà con còn nhiều hạn chế, tiến bộ khoa học chỉ thực sự bén rễ khi được "may đo" phù hợp với quy mô và túi tiền của từng hộ. Thay vì áp đặt những tiêu chuẩn khắt khe một cách cứng nhắc, ông đề xuất lộ trình thực hiện an toàn sinh học theo từng cấp độ. Với nông hộ nhỏ, ưu tiên hàng đầu là những giải pháp ít tốn kém nhưng hiệu quả cao như kiểm soát chặt nguồn con giống, giữ gìn vệ sinh chuồng trại và tuân thủ nghiêm ngặt việc cách ly vật nuôi mới nhập. Khi tích lũy đủ nguồn lực, các cơ sở mới từng bước chuẩn hóa quy trình, phân khu chức năng và giám sát rủi ro dịch tễ chuyên sâu. Song hành với đó là sự quan tâm đúng mức đến phúc lợi động vật: một không gian chuồng trại thông thoáng, mật độ nuôi hợp lý và chế độ dinh dưỡng cân bằng sẽ giúp vật nuôi phát triển khỏe mạnh tự nhiên, giảm thiểu tối đa nguy cơ đổ bệnh.
Một trong những trăn trở lớn nhất của giới khoa học hiện nay là tình trạng lạm dụng kháng sinh trong chăn nuôi nông hộ và những rào cản vô hình khiến người dân khó thay đổi thói quen này. Quyết định sử dụng kháng sinh của người nông dân thường xuất phát từ tâm lý muốn dập tắt rủi ro một cách nhanh nhất khi dịch bệnh chớm đe dọa, bởi việc đầu tư cải tạo chuồng trại hay áp dụng các biện pháp phòng bệnh bài bản luôn đòi hỏi chi phí ban đầu và sự kiên nhẫn. Do đó, nếu chỉ dừng lại ở các văn bản cấm đoán hay những lời kêu gọi thay đổi nhận thức chung chung, bài toán giảm kháng sinh sẽ rất khó có lời giải trọn vẹn. Người chăn nuôi cần được trao tận tay những giải pháp thay thế khả thi, vừa túi tiền mà vẫn bảo đảm hiệu quả kinh tế.
Hệ lụy của việc sử dụng kháng sinh thiếu kiểm soát không chỉ dừng lại ở chi phí sản xuất bị đội lên mà còn đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng thông qua sự gia tăng của vi khuẩn kháng thuốc. Tại vùng sông nước ĐBSCL – nơi hoạt động chăn nuôi đan xen mật thiết với trồng trọt, nuôi trồng thủy sản trên một mạng lưới kênh rạch chằng chịt – việc quản lý chất thải chuồng trại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết để ngăn chặn mầm bệnh và gen kháng thuốc phát tán ra môi trường tự nhiên.

Biến chất thải chăn nuôi thành nguồn tài nguyên.
Để mở lối thoát cho sự lệ thuộc này, khoa học đang mang đến nhiều "vũ khí" sinh học đầy triển vọng như sử dụng thảo dược bản địa, thực khuẩn thể, lợi khuẩn, axit hữu cơ và các chế phẩm tăng cường miễn dịch tự nhiên. Nếu như thực khuẩn thể có khả năng tiêu diệt chính xác các vi khuẩn gây hại đích mà không làm tổn thương hệ vi sinh có lợi, thì các chế phẩm sinh học và axit hữu cơ lại giúp củng cố hàng rào bảo vệ đường tiêu hóa, nâng cao sức đề kháng nội tại cho đàn vật nuôi. Tuy nhiên, việc giảm phụ thuộc kháng sinh không đồng nghĩa với việc cực đoan loại bỏ hoàn toàn kháng sinh trong điều trị. Giá trị cốt lõi của khoa học là giúp người nuôi phòng bệnh tốt để giảm nhu cầu dùng thuốc, và chỉ sử dụng kháng sinh khi thực sự cần thiết theo đúng phác đồ, chỉ định của bác sĩ thú y.
Nhìn rộng ra từ góc độ Một sức khỏe, mỗi hành động có trách nhiệm tại chuồng trại hôm nay chính là sự bảo vệ thiết thực cho bàn ăn của mỗi gia đình và hệ sinh thái ngày mai. Để những tri thức khoa học ấy thực sự đi vào đời sống, bên cạnh sự nỗ lực tự thân của người nông dân, rất cần một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ: từ việc củng cố năng lực mạng lưới thú y cơ sở, khơi thông các dòng vốn tín dụng ưu đãi cho đến việc thắt chặt chuỗi liên kết giữa nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi sản xuất an toàn sinh học được thị trường công nhận bằng mức giá xứng đáng và đầu ra ổn định, người chăn nuôi sẽ có đủ niềm tin để biến tri thức khoa học thành sức mạnh nội sinh, vững vàng làm chủ sinh kế trong kỷ nguyên số.