(TACN) – Được ví như “cánh tay nối dài” của ngành nông nghiệp, đội ngũ cán bộ thú y cơ sở tuy thầm lặng nhưng đóng vai trò then chốt trong công tác giám sát, phòng ngừa và khống chế dịch bệnh động vật. Thế nhưng, làn sóng sắp xếp lại bộ máy hành chính, triển khai mô hình chính quyền 2 cấp cùng chính sách tinh giản biên chế thời gian qua đã vô tình tạo ra một “khoảng trống” nhân sự nghiêm trọng. Thiếu hụt lực lượng tuyến đầu ngay tại địa bàn dân cư đang khiến “bức tường lửa” bảo vệ đàn vật nuôi trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Lực lượng thú y cơ sở thực hiện phun khử trùng khu vực chăn nuôi trong khu dân cư.
Tăng trưởng nóng trước áp lực dịch bệnh rình rập
Nhìn vào bức tranh kinh tế 6 tháng đầu năm 2026 của ngành nông nghiệp tỉnh Lào Cai, những con số tăng trưởng vẫn mang lại tín hiệu rất phấn khởi. Tổng đàn gia súc chính toàn tỉnh ước đạt 1,47 triệu con; đàn gia cầm vượt mốc 13,2 triệu con; sản lượng thịt hơi xuất chuồng lũy kế đạt 92.000 tấn. Toàn tỉnh hiện sở hữu 1.178 cơ sở chăn nuôi đạt tiêu chí trang trại cùng 7 chuỗi liên kết quy mô lớn.
Những con số này khẳng định chăn nuôi tiếp tục là trụ cột kinh tế nông thôn, là nguồn sinh kế cốt lõi của hàng vạn hộ dân. Thế nhưng, quy mô sản xuất càng mở rộng thì rủi ro an toàn sinh học và áp lực dịch bệnh lại càng gia tăng.
Thực tiễn nửa đầu năm 2026 đã phát đi những tín hiệu cảnh báo không thể coi thường. Tính đến đầu tháng 6/2026, ổ Dịch tả lợn Châu Phi (DTLCP) đã bùng phát tại 158 hộ thuộc 52 thôn của 15 xã, buộc cơ quan chức năng phải tiêu hủy 1.228 con lợn. Cùng thời điểm, địa bàn tỉnh cũng ghi nhận 4 trường hợp chó mắc bệnh dại – căn bệnh nguy hiểm lây sang người với tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối.
Để chủ động phòng ngừa, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đã phân bổ 191.031 liều vắc xin cùng 17.254 lít hóa chất sát trùng cho đợt 1 năm 2026. Bằng sự nỗ lực của các địa phương, 181.200 liều vắc xin đã được tiêm cho đàn vật nuôi. Tuy nhiên, mọi nỗ lực cung ứng vật tư công tư đều vấp phải rào cản lớn ngay từ khâu tổ chức thực hiện tại mặt đất: Sự thiếu hụt trầm trọng đội ngũ cán bộ chuyên trách.
Bài toán quá tải và những “vai diễn” kiêm nhiệm
Khảo sát thực tế tại các xã, phường trên địa bàn tỉnh Lào Cai cho thấy một con số đáng báo động: Có tới 86/99 phòng kinh tế (hoặc phòng kinh tế, hạ tầng và đô thị) rơi vào tình trạng thiếu cán bộ có chuyên môn sâu về chăn nuôi, thú y; hầu hết các đơn vị hoàn toàn “trắng” cán bộ chuyên ngành thủy sản.
Tại xã Mỏ Vàng, địa bàn có quy mô sản xuất nông – lâm nghiệp đồ sộ với khoảng 10.000 ha quế, hàng trăm ha lúa, ngô cùng đàn vật nuôi lên tới hàng nghìn con, UBND xã chỉ bố trí được duy nhất 1 cán bộ kiêm nhiệm phụ trách toàn bộ các mảng: nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi, thú y và thủy lợi.
Khối lượng công việc khổng lồ khiến việc bám sát địa bàn, theo dõi biến động tổng đàn hay kiểm tra điều kiện an toàn dịch bệnh trở thành áp lực quá sức. Đối với một lĩnh vực đòi hỏi tính chính xác về kỹ thuật như thú y, việc cán bộ không được đào tạo bài bản dẫn đến sự lúng túng thấy rõ khi xử lý ổ dịch ban đầu.
“Việc thiếu cán bộ thú y chuyên trách khiến công tác giám sát dịch bệnh chủ yếu dựa vào cán bộ kiêm nhiệm, trưởng thôn và ý thức tự khai báo của người dân. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát hiện sớm và khoanh vùng ổ dịch ngay từ giờ đầu.” – Ông Đỗ Cao Quyền, Chủ tịch UBND xã Mỏ Vàng chia sẻ.
Thực trạng này không riêng gì ở vùng cao mà bộc lộ rõ nét ngay tại các xã thuần nông. Tại xã Tân Hợp, một công chức phải gánh vác cùng lúc từ nông nghiệp, thủy lợi, phòng chống thiên tai đến an toàn thực phẩm và kinh tế trang trại.
Trưởng phòng Kinh tế xã Tân Hợp, ông Triệu Đình Khôi trăn trở: “Việc cán bộ phải đảm nhận quá nhiều nhóm công việc khiến thời gian và nguồn lực bị phân tán mới là nguyên nhân chính, chứ không phải do anh em thiếu năng lực.”
Ngay cả khu vực đô thị như phường Cầu Thia, việc thiếu chuyên gia khiến công tác tham mưu xử lý dịch bệnh kéo dài do phải chờ hướng dẫn từ cấp trên. Phường buộc phải tận dụng các nhóm Zalo tổ dân phố để tiếp nhận phản ánh từ người dân – một giải pháp tình thế mang tính bị động.
Lương không đủ sống, khoảng trống bỏ ngỏ
Tương tự, tại tỉnh Gia Lai, bức tranh nhân lực thú y cơ sở cũng mang màu sắc xám xịt. Tại xã Chư Sê, với tổng đàn gia súc gần 34.000 con và gia cầm gần 750.000 con, công tác quản lý thú y sau sáp nhập bị xáo trộn mạnh. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở chế độ đãi ngộ quá bất cập. Ông Ngô Kim Sử (làng Greo Pết, xã Chư Sê) bộc bạch:
“Tôi có bằng trung cấp thú y, nhưng làm cán bộ bán chuyên trách thì sau khi trừ bảo hiểm chỉ còn nhận về hơn 3 triệu đồng/tháng. Với mức phụ cấp ấy, thực sự rất khó bảo đảm cuộc sống gia đình, trong khi công việc vất vả, thường xuyên đi lại và đối mặt với nguy cơ lây nhiễm dịch bệnh.”
Mức thu nhập thấp không gánh nổi áp lực công việc khiến sóng ngầm xin nghỉ việc lan rộng. Tại xã Ia Phí (Gia Lai), địa bàn rộng hơn 21.000 ha trải dài qua 51 thôn, làng với 15.000 con gia súc và 28.000 con gia cầm, công tác giám sát dịch bệnh gần như vượt tầm kiểm soát. Người dân chăn nuôi phải tự xoay xở trong phập phồng lo sợ.
Trầm trọng hơn cả là câu chuyện tại tỉnh Thanh Hóa. Xã Ngọc Trạo được thành lập trên cơ sở sáp nhập 4 xã cũ với diện tích gần 80 km². Khi mô hình chính quyền 2 cấp đi vào hoạt động, phụ cấp kiêm nhiệm bị cắt giảm, cộng với chính sách giải quyết chế độ cho cán bộ bán chuyên trách, cả 4 cán bộ thú y của 4 xã cũ đều đồng loạt xin nghỉ. Xã Ngọc Trạo hoàn toàn “trắng” lực lượng thú y trong bộ máy.
Hậu quả đến ngay lập tức: DTLCP bùng phát tại 20/26 thôn, buộc phải tiêu hủy khoảng 630 con lợn (tương đương 52 tấn thịt), gây thiệt hại nặng nề cho bà con. Để chữa cháy, UBND xã phải ký hợp đồng trả lương theo ngày công cho cán bộ thú y bên ngoài.
Tương tự, tại xã Thành Vinh (Thanh Hóa), sau khi sáp nhập, chính quyền phải đến tận nhà vận động các cán bộ thú y đang nghỉ chờ chế độ quay lại hỗ trợ dập dịch DTLCP. “Nối giáo cho giặc” dịch bệnh chính là sự thiếu hụt nhân lực tuyến đầu này.
Cần một giải pháp căn cơ cho “lá chắn” nông thôn
Quản lý dịch bệnh trong nông nghiệp là lĩnh vực đòi hỏi 3 yếu tố khắt khe: Tốc độ phản ứng nhanh, tính chính xác chuyên môn và sự bám sát địa bàn. Việc phân công cán bộ kiêm nhiệm hay hợp đồng theo ngày công chỉ là các liều “thuốc giảm đau” tạm thời, không thể chữa lành căn bệnh mạn tính của hệ thống thú y cơ sở.
Nếu không có đội ngũ nhân sự được đào tạo bài bản túc trực tại cơ sở: Mọi kịch bản, chỉ đạo phòng chống dịch từ cấp tỉnh, cấp bộ đưa xuống sẽ bị nghẽn ở khâu thực thi.
Hệ thống thống kê, dự báo biến động tổng đàn sẽ rơi vào tình trạng sai lệch, mất kiểm soát.
Nguy cơ đứt gãy hệ thống quản lý chuyên ngành, khiến mầm bệnh lây lan diện rộng, đe dọa trực tiếp đến an ninh thực phẩm và sinh kế người dân.
Chủ trương tinh gọn bộ máy là đúng đắn nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Tuy nhiên, tinh gọn không có nghĩa là cào bằng hay loại bỏ những vị trí chuyên môn thiết yếu ở địa bàn đặc thù.
Đã đến lúc các cơ quan quản lý cần nhìn nhận thực tế này một cách thẳng thắn để sớm ban hành chính sách đãi ngộ đủ mạnh, giữ chân và thu hút cán bộ thú y có tay nghề về cắm bản, bám làng. Bảo vệ tổng đàn vật nuôi hàng chục triệu con không thể chỉ dựa vào niềm tin hay sự tự giác của người dân. Chỉ khi “mắt xích” nhân sự cơ sở được củng cố vững chắc, bức tường phòng tuyến dịch bệnh nông thôn mới thực sự phát huy tác dụng, làm bệ đỡ cho ngành chăn nuôi phát triển an toàn và bền vững.
Xuân Thủy
