(TACN) – Sau hai bài phân tích về dư thừa sản lượng và làn sóng dịch chuyển đầu tư từ các thị trường dư cung, câu hỏi đặt ra ở bài này là: Việt Nam cần làm gì để tránh một cuộc khủng hoảng dư cung tương tự Trung Quốc? Khác với hướng tiếp cận chỉ nhắm vào hàng rào nhập khẩu, nhiều ý kiến trong ngành hiện nay cho rằng gốc rễ của vấn đề nằm ở chính tốc độ mở rộng đàn trong nước — và đã đến lúc cần nghiêm túc bàn đến một công cụ mạnh tay hơn: “hạn ngạch (quota) đối với chính hoạt động chăn nuôi trong nước”, áp dụng cho cả doanh nghiệp nội địa lẫn nhà đầu tư nước ngoài đang mở trại tại Việt Nam.
Đã đến lúc chúng ta cần phải có hạn ngạch trong chăn nuôi nhằm tránh dư nguồn cung.
Năng lực trong nước đã đủ — thậm chí có dấu hiệu vượt cầu
Một điểm mấu chốt khiến vấn đề trở nên cấp thiết: Tổng công suất các nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi công nghiệp (TACN) của Việt Nam hiên nay khoảng trên 42 triệu tấn, trong khi nhu cầu thực tể chỉ cần khoảng trên 30 triệu tấn; riêng lĩnh vực chăn nuôi lợn, quy mô đàn nái sinh sản của Việt Nam hiện đã đạt khoảng 2,2–2,5 triệu con — mức được giới chuyên môn trong ngành đánh giá là đã đủ khả năng đáp ứng nhu cầu tiêu thụ thịt heo của thị trường . Đây là một bước tiến quan trọng nếu nhìn lại giai đoạn hậu dịch tả lợn châu Phi, khi đàn nái từng sụt giảm nghiêm trọng.
Giai đoạn 2020–2025, ngành chăn nuôi lợn duy trì đà tăng trưởng ổn định. Tổng đàn tăng từ 25,77 triệu con năm 2020 lên 31,4 triệu con năm 2025, tương ứng mức tăng bình quân khoảng 3%/năm. Sản lượng thịt lợn xuất chuồng cũng tăng liên tục, từ 4,01 triệu tấn lên 5,39 triệu tấn trong cùng giai đoạn, cộng với hàng loạt dự án chăn nuôi công nghệ cao quy mô lớn liên tục được khởi công bởi cả doanh nghiệp trong nước lẫn nước ngoài.
Nói cách khác, bài toán “thiếu nguồn cung” của một thập kỷ trước gần như đã được giải quyết — nhưng chính vì thế, ngành chăn nuôi giờ đây đối diện với rủi ro ngược lại: “tăng đàn không kiểm soát dẫn đến dư cung nội địa”, kéo giá heo hơi xuống dưới giá thành, đẩy các hộ chăn nuôi nhỏ ra khỏi cuộc chơi trước cả khi hàng nhập khẩu kịp gây áp lực.
Áp lực đến từ chính làn sóng mở rộng trại trong nước
Trong khi các cuộc thảo luận chính sách gần đây thường tập trung vào con số nhập khẩu — năm 2025 Việt Nam chi khoảng 2 tỷ USD nhập gần 1 triệu tấn thịt và phụ phẩm động vật, riêng thịt heo trên 183.000 tấn — thì tỷ trọng này thực tế chỉ chiếm khoảng 3,4% sản lượng thịt heo nội địa. Con số đáng lo ngại hơn nhiều lại nằm ở tốc độ mở rộng quy mô đàn trong nước: hàng loạt tổ hợp trại công nghệ cao, cả của doanh nghiệp nội lẫn các tập đoàn chăn nuôi nước ngoài đầu tư trực tiếp tại Việt Nam, đang được xây dựng với công suất vượt xa nhu cầu tiêu thụ nội địa dự kiến trong 3–5 năm tới. Đặc biệt quan ngại là có nhiều tập đoàn chăn nuôi heo lớn của Trung Quốc đang dịch chuyển đầu tư sang Việt Nam (trong đó có những Tập đoàn mà tổng đàn heo của họ hiện có đã bằng 1,2 lần đàn heo của Việt Nam), bằng nhiều cách thức rất tinh vi, như thuê lại các trang trại chăn nuôi với giá rất hời, gây khó khăn cho hoạt động phát triển gia công chăn nuôi của các công ty trong nước và từng bước tiến tới mua lại các công ty này.
Đây chính là kịch bản mà Trung Quốc đã trải qua: các tập đoàn lớn liên tục mở rộng công suất bất chấp tín hiệu thị trường, dẫn đến vòng xoáy dư cung — giá giảm — thua lỗ — buộc phải xuất khẩu bằng mọi giá, gây rối loạn ngược trở lại thị trường nội địa và cả các nước láng giềng. Nếu Việt Nam không có công cụ kiểm soát tốc độ tăng đàn ngay từ trong nước, thì dù có dựng hàng rào nhập khẩu chặt đến đâu, nguy cơ tự dư cung do chính nội lực sản xuất vẫn hiện hữu.
Kiến nghị hạn ngạch chăn nuôi trong nước: học từ kinh nghiệm quốc tế
Trước thực trạng đó, thay vì chỉ khuyến nghị siết nhập khẩu, một số hội và hiệp hội ngành nghề — trong đó có Hội Chăn nuôi Việt Nam, Hiệp hội Thức ăn Chăn nuôi Việt Nam cùng nhiều hiệp hội khác — đã bắt đầu đặt vấn đề về việc xây dựng cơ chế “hạn ngạch quy mô đàn hoặc hạn ngạch cấp phép trại chăn nuôi mới”, áp dụng thống nhất cho cả doanh nghiệp trong nước và vốn đầu tư nước ngoài. Đây không phải là ý tưởng mới trên thế giới:
– Hàn Quốc: bên cạnh hạn ngạch thuế quan với hàng nhập khẩu, nước này còn áp dụng các quy định nghiêm ngặt về mật độ chăn nuôi và giấy phép môi trường theo từng vùng, gián tiếp giới hạn tốc độ mở rộng quy mô trại chăn nuôi trong nước.
– Trung Quốc: (giai đoạn điều chỉnh gần đây): sau khủng hoảng dư cung, chính quyền trung ương đã đưa ra định hướng kiểm soát tổng đàn nái quốc gia ở một ngưỡng mục tiêu, yêu cầu các địa phương và doanh nghiệp lớn báo cáo và điều tiết kế hoạch mở rộng trại theo tín hiệu cung – cầu toàn ngành, thay vì để doanh nghiệp tự do tăng đàn.
– Liên minh châu Âu: nhiều quốc gia thành viên áp dụng hạn ngạch phân bón hữu cơ và giới hạn mật độ vật nuôi trên diện tích đất (liên quan trực tiếp đến quy mô đàn được phép nuôi), vừa vì lý do môi trường vừa có tác dụng gián tiếp kiềm chế tăng trưởng đàn quá nóng.
– Canada: là nước có hệ thống quản lý nguồn cung sản xuất sữa, thịt gà, trứng… cho từng vùng nhằm kiểm soát ô nhiễm môi trường và hạn chế nguồn cung dư thừa.
Điểm chung của các mô hình này là: quota không chỉ nhắm vào biên giới, mà còn được áp dụng ngay tại nguồn — tức là kiểm soát tốc độ tăng đàn, cấp phép trại mới, và phân bổ “chỉ tiêu sản lượng” cho từng vùng hoặc từng nhóm doanh nghiệp, đặc biệt là các tập đoàn quy mô lớn có khả năng thay đổi cục diện cung cầu chỉ bằng một vài dự án.
Bài toán cân bằng: kiểm soát cung, không triệt tiêu cạnh tranh
Tất nhiên, đề xuất hạn ngạch chăn nuôi trong nước cũng vấp phải không ít ý kiến trái chiều. Một số chuyên gia lo ngại rằng việc áp quota sản xuất có thể bị lợi dụng để bảo hộ nhóm doanh nghiệp lớn đã có sẵn thị phần, đồng thời làm chậm quá trình chuyển đổi công nghệ và giảm động lực đầu tư — đặc biệt nếu cơ chế phân bổ hạn ngạch thiếu minh bạch. Đây là lời nhắc rằng chính sách hạn ngạch trong nước, nếu được áp dụng, cần đi kèm những nguyên tắc rõ ràng để tránh biến thành công cụ độc quyền ngược.
Từ những phân tích trên, có thể hình dung một số hướng đi cho ngành chăn nuôi heo Việt Nam trong giai đoạn tới:
– Xây dựng cơ chế hạn ngạch quy mô đàn theo vùng: Giới hạn tổng đàn nái và tổng công suất trại mới được cấp phép theo từng địa phương, dựa trên dự báo cung – cầu thịt heo cả nước, thay vì để doanh nghiệp tự do mở rộng theo ý muốn.
– Áp dụng “chỉ tiêu sản lượng” minh bạch cho doanh nghiệp lớn: Đặc biệt với các tập đoàn có quy mô đàn lớn (cả trong nước và FDI), cần cơ chế đăng ký và phê duyệt kế hoạch mở rộng, tránh tình trạng vài doanh nghiệp lớn tự ý tăng đàn ồ ạt làm lệch cán cân cung cầu toàn ngành.
– Gắn hạn ngạch với tiêu chí môi trường và an toàn sinh học: Sử dụng quy định về mật độ chăn nuôi trên diện tích đất, xử lý chất thải, và khoảng cách an toàn dịch bệnh như một công cụ kiểm soát tốc độ tăng đàn một cách tự nhiên, hợp lý và ít gây tranh cãi hơn hạn ngạch hành chính thuần túy.
– Ưu tiên hạn ngạch cho hộ chăn nuôi nhỏ và vừa: : Dành một phần “chỉ tiêu tăng đàn” cho nhóm nông hộ và trang trại quy mô vừa, tránh để toàn bộ dư địa tăng trưởng rơi vào tay số ít tập đoàn lớn.
– Song song mở rộng cửa xuất khẩu chính ngạch: Đầu tư chế biến sâu, xây dựng vùng an toàn dịch bệnh đạt chuẩn quốc tế để phần công suất được cấp hạn ngạch có lối ra ngoài thị trường nội địa, giảm áp lực dư cung trong nước.
Lời kết
Từ chỗ phải lo thiếu nguồn cung sau đại dịch tả lợn châu Phi, ngành chăn nuôi heo Việt Nam hiện nay đã bước sang một giai đoạn phát triển mới với năng lực sản xuất đủ lớn để tự chủ thị trường nội địa — thậm chí có nguy cơ dư thừa. Trách nhiệm chính sách mới đặt ra không chỉ là kiểm soát hàng nhập khẩu ở biên giới, mà quan trọng hơn là kiểm soát ngay chính tốc độ tăng đàn trong nước, để năng lực sản xuất không tự triệt tiêu lẫn nhau. Một cơ chế hạn ngạch chăn nuôi trong nước, nếu được nghiên cứu và thiết kế minh bạch, công bằng giữa các nhóm doanh nghiệp, có thể trở thành “van an toàn” thực chất hơn giúp ngành chăn nuôi Việt Nam tránh đi vào vết xe đổ dư cung mà Trung Quốc đang phải trả giá.
Chí Đức
